Bờ sông Đồng Nai và sông Bé ở vùng Bắc Tân Uyên bị sạt lở vì nhiều nguyên nhân cộng lại: dòng chảy khoét chân bờ ở các khúc quanh, mực nước lên xuống thất thường do mùa mưa và vận hành hồ chứa, lòng sông bị khai thác cát làm sâu thêm, và tải trọng nhà cửa, vật liệu đặt sát mép bờ. Sạt lở thường diễn ra âm thầm, từng chút, rồi bất ngờ sụt một mảng lớn vào lúc nước rút hoặc sau mưa nhiều ngày.
Bài này giải thích cơ chế sạt lở theo nguyên lý chung, những dấu hiệu người ven sông nên để ý, việc nên làm khi phát hiện bờ có nguy cơ, và những gì cần cân nhắc khi mua đất sát sông. Bài không quy lỗi cho cá nhân hay đơn vị nào; thông tin về các điểm sạt lở cụ thể cần theo thông báo chính thức của chính quyền.
Bờ sông lở như thế nào: cơ chế từ dưới lên
Một bờ sông đất có thể hình dung như một bức tường đứng trên chân mềm. Phần chân bờ ngập dưới nước chịu tác động liên tục của dòng chảy. Ở khúc sông cong, dòng chảy mạnh dồn vào bờ lõm, cuốn dần đất ở chân bờ đi. Khi chân bị khoét sâu tạo thành hàm ếch, phần đất phía trên mất chỗ tựa, đến một lúc không chịu nổi trọng lượng của chính nó sẽ sụt xuống sông.
Đó là lý do người ta thường thấy bờ lõm của khúc quanh lở, còn bờ lồi phía đối diện lại bồi thêm bãi. Đây là quá trình tự nhiên của mọi con sông đồng bằng và trung du. Vấn đề xảy ra khi tác động của con người làm quá trình này nhanh và mạnh hơn nhiều so với tự nhiên, trong khi dân cư lại ở ngày càng sát bờ.
Thời điểm nguy hiểm nhất thường không phải lúc nước lớn nhất mà lúc nước rút nhanh. Khi mực nước sông hạ xuống, đất bờ đã ngấm no nước trở nên nặng và mất đi lực đỡ của nước phía ngoài, dễ trượt. Vì vậy sau mỗi đợt nước lên do mưa hay hồ xả, người ven sông cần đặc biệt để ý bờ đất của mình.
Những nguyên nhân làm bờ lở nhanh hơn
Dòng chảy thay đổi do hồ chứa. Ở hạ lưu hồ Trị An, mực nước có thể lên xuống theo chế độ vận hành, khác với nhịp tự nhiên. Việc nước dâng rồi rút nhiều lần làm đất bờ ngấm nước và khô xen kẽ, kém bền hơn.
Lòng sông bị khai thác cát sâu thêm. Hút cát làm lòng sông sâu hơn ở một số đoạn, dòng chảy đổi hướng, chân bờ mất lớp cát che chắn. Khai thác vượt phép hoặc trái phép thường được nhắc tới như một tác nhân làm sạt lở trầm trọng ở nhiều sông lớn miền Nam.
Sóng từ tàu, xà lan. Phương tiện có tải trọng lớn chạy gần bờ tạo sóng đập liên tục vào chân bờ, nhất là đoạn sông hẹp hoặc đoạn có bến bốc dỡ.
Tải trọng sát mép bờ. Nhà cửa, bãi tập kết vật liệu, đất đắp sát mép sông đè thêm trọng lượng lên phần bờ vốn đã yếu.
Mất cây ven bờ. Rễ tre, rễ cây bản địa ven sông giữ đất rất tốt. Khi phát quang để làm bến, làm vườn sát mép nước, bờ mất lớp gia cố tự nhiên.
Nước thải, nước mưa đổ thẳng ra mép bờ. Ống xả, rãnh nước từ nhà và sân đổ trực tiếp xuống mép bờ tạo thành rãnh xói, lâu ngày khoét bờ từ trên xuống.
Cát sông: tài nguyên được quản lý chứ không phải của riêng ai
Cát lòng sông Đồng Nai từ lâu là nguồn vật liệu xây dựng cho vùng Đông Nam Bộ đang xây dựng nhiều. Theo pháp luật về khoáng sản, cát sông là tài nguyên thuộc quản lý của Nhà nước; muốn khai thác phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép, khai thác đúng vị trí, độ sâu, khối lượng và thời gian cho phép. Khai thác không phép hoặc vượt phép là vi phạm và có thể bị xử lý.
Đối với người dân ven sông, điều cần biết là hoạt động khai thác cát hợp pháp cũng phải tuân thủ khoảng cách an toàn với bờ và được giám sát. Nếu thấy phương tiện hút cát hoạt động sát bờ, vào ban đêm, hay ở chỗ đã có cảnh báo sạt lở, người dân có thể phản ánh với chính quyền xã hoặc các kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố để cơ quan chức năng kiểm tra. Không nên tự ý ngăn cản hay đối đầu trực tiếp trên sông.
Bên cạnh đó, việc mua cát xây nhà cũng nên chọn nguồn có hoá đơn, xuất xứ rõ ràng. Đây không chỉ là chuyện pháp lý mà còn là cách mỗi người góp phần làm giảm nhu cầu với cát khai thác trái phép.
Sạt lở không chỉ ở bờ sông lớn: bờ suối và vách đồi
Khi nói sạt lở, người ta thường nghĩ tới bờ sông Đồng Nai. Nhưng ở Bắc Tân Uyên, những điểm sạt nhỏ hơn diễn ra thường xuyên hơn ở bờ suối và vách đồi bị cắt. Các con suối nhỏ chảy qua vườn, qua khu dân cư vào mùa mưa có thể dâng nhanh, khoét bờ đất, làm sụp hàng rào, chân móng nhà xây sát suối.
Vách đồi bị cắt để mở đường, lấy đất sỏi đỏ hay san nền làm xưởng là một nguồn nguy cơ khác. Vách đất đứng, không có cây che phủ, sau nhiều ngày mưa ngấm nước có thể trượt xuống đường hay đè lên công trình bên dưới. Dù quy mô nhỏ hơn bờ sông, những vụ sạt này vẫn có thể gây tai nạn cho người đi đường hay người ở sát chân vách.
Nguyên tắc với hai trường hợp này giống bờ sông: không xây sát mép, không đổ thêm đất đá lên đỉnh vách, giữ cây che phủ, dẫn nước mưa tránh chảy tràn qua mép. Khi thấy vết nứt trên đỉnh vách, đất đá lăn xuống thường xuyên hơn, cần báo chính quyền và tránh đi lại, dừng xe dưới chân vách vào ngày mưa.
Dấu hiệu sớm cho thấy bờ sông có nguy cơ sụt
Sạt lở lớn thường có báo trước bằng những thay đổi nhỏ. Người sống sát bờ nên đi kiểm tra định kỳ, nhất là sau mưa lớn và sau đợt nước rút.
- Vết nứt chạy dọc song song với mép bờ trên mặt đất, trên sân, trên nền nhà gần sông.
- Cây ven bờ nghiêng dần ra phía sông, rễ lộ ra ngoài nhiều hơn so với trước.
- Chân bờ bị khoét lõm vào bên trong, nhìn từ ghe thấy hàm ếch dưới lớp đất mặt.
- Mặt đất gần mép bờ lún xuống, đọng nước bất thường sau mưa.
- Tường rào, móng nhà sát sông xuất hiện vết nứt mới hoặc vết nứt cũ to ra.
- Nghe tiếng đất rơi lộp độp xuống nước vào ban đêm khi trời yên tĩnh.
- Nước sông sát bờ đột nhiên đục hơn hẳn so với giữa dòng, có xoáy nước sát chân bờ.
Khi thấy một hoặc nhiều dấu hiệu trên, đừng chờ xem bờ có sụt thật không. Di chuyển người và tài sản ra xa mép bờ, cắm biển hoặc rào tạm để người khác không đến gần, và báo cho chính quyền xã để được kiểm tra, cảnh báo.
Gia cố bờ: kè, cây xanh và hành lang bảo vệ
Có hai nhóm biện pháp chính để bảo vệ bờ sông. Nhóm công trình gồm kè đá, kè bê tông, cọc, rọ đá, do cơ quan nhà nước đầu tư hoặc cho phép đầu tư, có thiết kế kỹ thuật. Nhóm phi công trình gồm trồng cây giữ bờ, giữ hành lang bảo vệ bờ sông không xây dựng, quản lý khai thác cát và phương tiện thủy. Hai nhóm này cần đi cùng nhau.
Người dân không nên tự đổ đất đá, xà bần xuống mép sông để "kè" bờ nhà mình. Làm như vậy vừa có thể vi phạm quy định về hành lang bảo vệ bờ sông, vừa làm tăng tải trọng lên phần bờ yếu, lại có thể đẩy dòng chảy sang khoét bờ nhà bên cạnh hoặc bờ đối diện. Mọi công trình kè cần có thiết kế và được phép.
Việc trong tầm tay hộ gia đình là giữ lại và trồng thêm cây ven bờ có bộ rễ khoẻ như tre và các loài cây bản địa ven sông, lùi nhà và công trình phụ ra xa mép bờ, dẫn nước mưa, nước thải qua ống ra sát mặt nước thay vì để chảy tràn qua mép, không để vật liệu nặng sát mép sông.
Phân biệt tình huống và việc nên làm
Mỗi mức độ dấu hiệu cần một phản ứng khác nhau. Bảng dưới là gợi ý chung để người dân tự đánh giá ban đầu, không thay cho đánh giá của cơ quan chuyên môn.
| Tình huống quan sát được | Mức độ | Việc nên làm ngay |
|---|---|---|
| Bờ có vài chỗ đất rơi lẻ tẻ, chưa có vết nứt | Theo dõi | Kiểm tra định kỳ, giữ cây ven bờ, không để vật nặng sát mép |
| Xuất hiện vết nứt nhỏ song song mép bờ | Cảnh giác | Đánh dấu vết nứt để theo dõi độ rộng, báo trưởng ấp hoặc chính quyền xã |
| Vết nứt mở rộng nhanh, cây nghiêng rõ, có hàm ếch dưới chân bờ | Nguy hiểm | Đưa người và tài sản ra xa, rào tạm, báo ngay chính quyền xã |
| Đã sụt một mảng, mép bờ mới dựng đứng | Rất nguy hiểm | Không đứng gần mép, không vào khu vực vừa sụt, chờ cơ quan chức năng kiểm tra |
| Nhà, tường rào sát sông nứt mới sau đợt nước rút | Nguy hiểm | Không ở trong phần nhà sát sông, báo chính quyền, nhờ người có chuyên môn kiểm tra |
Đánh dấu vết nứt bằng cọc tre hoặc vạch sơn ở hai bên rồi đo khoảng cách sau mỗi ngày là cách đơn giản để biết vết nứt có đang mở rộng hay không. Thông tin này cũng có ích khi báo cho chính quyền.
Mua đất ven sông: những câu hỏi phải có câu trả lời trước khi xuống tiền
Đất ven sông Đồng Nai, sông Bé luôn hấp dẫn người nội đô tìm nơi nghỉ cuối tuần. Nhưng nhìn một mảnh vườn bên sông vào mùa khô rất khác với lúc nước lên. Trước khi quyết định, người mua cần có thông tin về hành lang bảo vệ bờ sông và phần đất thực tế được phép xây dựng; về việc khu vực đó có nằm trong danh sách cảnh báo sạt lở của địa phương hay không; về diễn biến bờ trong vài năm gần đây.
Một cách kiểm tra thực tế là đi ghe dọc khúc sông để nhìn bờ từ phía nước: chân bờ có bị khoét không, các nhà bên cạnh có kè hay đang bị lở. Hỏi những hộ sống lâu năm gần đó về chuyện bờ lùi vào bao nhiêu sau mỗi mùa mưa. Diện tích ghi trên giấy tờ có thể lớn hơn phần đất còn lại thực tế nếu bờ đã lở qua nhiều năm.
Thông tin quy hoạch, hành lang bờ sông nên hỏi tại cơ quan quản lý đất đai và chính quyền xã nơi có đất. Đây không phải lời khuyên mua hay không mua, mà là danh sách những điều cần biết để quyết định với đầy đủ thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bờ sông thường lở vào lúc nước rút?
Khi nước lên, đất bờ ngấm no nước và được nước phía ngoài đỡ. Khi nước rút nhanh, phần đất này vẫn còn nặng vì ngậm nước nhưng mất lực đỡ, dễ trượt xuống sông. Vì vậy sau mỗi đợt nước lên rồi rút, người ven sông nên kiểm tra kỹ bờ đất.
Khai thác cát có làm bờ sông lở không?
Khai thác cát làm lòng sông sâu thêm và thay đổi dòng chảy, có thể khiến chân bờ mất lớp che chắn và bị khoét nhanh hơn, nhất là khi khai thác sát bờ hoặc vượt phép. Đây là một trong nhiều nguyên nhân; mức độ ở từng đoạn sông cần được cơ quan chuyên môn đánh giá.
Thấy tàu hút cát hoạt động sát bờ ban đêm thì làm gì?
Nên ghi lại thời gian, vị trí, hình ảnh nếu có thể và phản ánh tới chính quyền xã hoặc các kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố để cơ quan chức năng kiểm tra. Không nên tự ra sông ngăn cản hoặc đối đầu trực tiếp vì có thể gây nguy hiểm cho bản thân.
Có được tự kè bờ sông trước đất nhà mình không?
Công trình kè bờ sông cần có thiết kế kỹ thuật và được cơ quan có thẩm quyền cho phép, vì liên quan tới hành lang bảo vệ bờ sông và dòng chảy. Tự đổ đất đá xuống mép sông có thể vi phạm quy định và làm bờ nhà bên cạnh lở nhanh hơn. Nên hỏi chính quyền xã trước khi làm.
Trồng cây gì để giữ bờ sông?
Tre và các loài cây bản địa ven sông có bộ rễ dày, ăn sâu thường được dùng để giữ đất bờ. Cây trồng chỉ giúp giảm xói ở mức độ nhất định, không thay được công trình kè ở những đoạn sạt lở nặng. Nên hỏi cơ quan nông nghiệp hoặc môi trường địa phương về loài phù hợp.
Làm sao biết khu đất ven sông có nằm trong vùng cảnh báo sạt lở?
Có thể hỏi chính quyền xã nơi có đất và cơ quan quản lý đất đai của thành phố về các điểm đã được cảnh báo sạt lở, hành lang bảo vệ bờ sông và quy hoạch liên quan. Kết hợp quan sát thực địa và hỏi người dân lâu năm để có bức tranh đầy đủ.