Đất ở vùng Bắc Tân Uyên chủ yếu thuộc ba nhóm: đất đỏ vàng trên các đồi thấp, đất xám trên những dải đất cao bằng phẳng, và đất phù sa dọc sông Đồng Nai, sông Bé. Xen giữa là những vùng đất có tầng sỏi sạn, đá ong mà người địa phương quen gọi là đất sỏi đỏ, được khai thác làm vật liệu san lấp và làm đường. Mỗi loại đất hợp với cây trồng khác nhau và đặt ra yêu cầu khác nhau khi làm nhà, làm đường.
Bài này viết cho người đang trồng trọt, người mới mua hay thuê đất, người chuẩn bị xây nhà ở vùng này. Thông tin là mô tả chung theo đặc điểm thổ nhưỡng Đông Nam Bộ và Bình Dương cũ, không thay cho kết quả khảo sát hay phân tích đất của từng thửa cụ thể.
Đọc đất bằng mắt: màu đất nói lên điều gì
Chạy xe qua các đường nhánh ở Bắc Tân Uyên, điều dễ thấy nhất là màu đất: đỏ cam ở các vạt đồi, xám nhạt ở vùng đất bằng, nâu sẫm ở bãi ven sông. Màu đất phản ánh thành phần khoáng và điều kiện hình thành. Màu đỏ, vàng thường do oxit sắt tích tụ trong đất thoát nước tốt; màu xám nhạt thường gặp ở đất nhiều cát, nghèo chất hữu cơ, bị rửa trôi lâu năm; màu nâu đen gặp ở đất phù sa, đất có nhiều mùn.
Ngoài màu, cầm một nắm đất ẩm bóp thử cũng cho thêm thông tin. Đất dẻo, nặn được thành sợi là đất nhiều sét, giữ nước tốt nhưng dễ bí; đất rời rạc, sạn tay là đất nhiều cát hoặc sỏi, thoát nước nhanh nhưng giữ dinh dưỡng kém. Đất đỏ vàng trên đồi ở vùng này thường có lẫn sạn sỏi, càng xuống sâu có thể gặp tầng đá ong cứng.
Cách đọc bằng mắt chỉ giúp hình dung ban đầu. Người định đầu tư trồng cây lâu năm hoặc xây công trình lớn nên lấy mẫu phân tích hoặc khảo sát địa chất, vì cùng một quả đồi có thể có tầng đất dày mỏng khác nhau.
Một mẹo nhỏ của người làm vườn lâu năm là quan sát cỏ dại mọc tự nhiên trên đất: chỗ cỏ xanh tốt, mọc dày thường là đất còn màu; chỗ cỏ thưa, lùn, vàng úa giữa mùa mưa thường là đất bạc màu, tầng mỏng hoặc bí nước. Quan sát vết nứt khi đất khô cũng có ích: đất nhiều sét nứt nẻ thành mảng lớn, còn đất cát gần như không nứt mà chỉ rời ra.
Đất đỏ vàng trên đồi thấp
Phần lớn diện tích đồi thoải ở Bắc Tân Uyên là đất đỏ vàng, hình thành từ đá mẹ như đá phiến, đá sét trải qua quá trình phong hoá lâu dài trong khí hậu nóng ẩm. Đây là loại đất phổ biến ở vùng đồi phía bắc của Bình Dương cũ, khác với dải đất xám phù sa cổ ở phía nam gần Thủ Dầu Một.
Đất đỏ vàng thoát nước khá tốt, tầng đất ở nhiều nơi đủ dày cho cây lâu năm bám rễ. Đây là lý do cao su và cây ăn trái phủ kín nhiều vạt đồi ở vùng này suốt nhiều thập kỷ. Điểm yếu của đất là dễ chua, dinh dưỡng bị rửa trôi trong mùa mưa và dễ xói mòn khi để trống trên sườn dốc.
Ở những chỗ tầng đất mỏng, bên dưới là lớp sỏi sạn hoặc đá ong, cây dễ bị hạn khi mùa khô kéo dài vì rễ không ăn sâu được. Người làm vườn có kinh nghiệm thường đào hố trồng rộng và sâu hơn, bổ sung phân hữu cơ, che phủ gốc bằng rơm rạ hoặc cỏ khô để giữ ẩm.
Đất xám và đất phù sa ven sông
Đất xám gặp ở những dải đất cao tương đối bằng phẳng. Loại đất này nhẹ, nhiều cát, dễ làm, thoát nước nhanh nhưng nghèo dinh dưỡng và giữ nước kém. Đất xám hợp với cây không đòi hỏi nhiều nước hoặc được tưới chủ động; trồng rau màu trên đất xám cần bón nhiều phân hữu cơ để cải tạo.
Dọc sông Đồng Nai, sông Bé và các suối lớn là dải đất phù sa do nước lũ bồi qua nhiều năm. Đây là đất màu mỡ nhất vùng, tơi xốp, giàu dinh dưỡng, thích hợp trồng rau màu, cây ăn trái. Nhược điểm là nằm ở vị trí thấp, chịu ngập khi nước sông lên và dễ sạt lở ở mép bờ.
Ở các thung lũng hẹp giữa hai sườn đồi còn có đất dốc tụ, hình thành từ đất trên sườn bị nước mưa cuốn xuống tích lại. Đất dốc tụ thường ẩm, khá màu mỡ, ngày trước hay được dùng làm ruộng lúa hoặc ao. Nhiều khu đất dốc tụ nay đã san lấp để làm đường, làm nhà, khiến dòng nước tự nhiên bị chặn và gây ngập cục bộ khi mưa lớn.
Sỏi đỏ và đá ong: thứ đất được đào đi nơi khác
Một đặc trưng của vùng đồi Đông Nam Bộ là tầng sỏi sạn laterit, tức đá ong ở các mức cứng khác nhau, nằm dưới lớp đất mặt. Lớp sỏi đỏ này được khai thác làm vật liệu san nền, đắp đường, vì nén chặt tốt và rẻ hơn đá. Những vạt đồi bị cắt nham nhở, lộ màu đỏ gắt bên đường là dấu vết của việc lấy đất sỏi đỏ.
Khai thác đất làm vật liệu san lấp là hoạt động phải được cấp phép theo quy định về khoáng sản. Khi khai thác không đúng quy trình, đồi bị khoét để lại vách dốc dễ sạt, hố trũng đọng nước, đất mặt màu mỡ bị bóc mất, rất khó phục hồi cho trồng trọt. Người dân thấy hoạt động đào đất bất thường quanh nhà có thể báo chính quyền xã để kiểm tra.
Với người mua đất, cần lưu ý những thửa đất trước đây đã bị lấy sỏi đỏ rồi san lại: bề mặt có thể bằng phẳng, đẹp, nhưng bên dưới là đất đắp không đồng đều, dễ lún khi làm nhà. Hỏi lịch sử thửa đất với hàng xóm lâu năm là cách đơn giản để tránh rủi ro này.
Loại đất nào hợp với cây gì
Bảng tổng hợp định tính, dựa trên đặc điểm chung của từng nhóm đất. Lựa chọn thực tế còn tuỳ nước tưới, độ dốc, vốn và đầu ra.
| Nhóm đất | Ưu điểm | Hạn chế | Cây thường gặp |
|---|---|---|---|
| Đất đỏ vàng trên đồi | Thoát nước tốt, tầng đất khá dày ở nhiều nơi | Chua, dễ xói mòn, dinh dưỡng rửa trôi | Cao su, điều, cây ăn trái lâu năm |
| Đất xám | Nhẹ, dễ làm đất, thoát nước nhanh | Nghèo dinh dưỡng, giữ nước kém | Rau màu có tưới, cây chịu hạn, cây lâm nghiệp |
| Đất phù sa ven sông | Màu mỡ, tơi xốp, gần nguồn nước | Ngập khi nước lên, mép bờ dễ lở | Rau màu ngắn ngày, cây ăn trái chịu ẩm |
| Đất dốc tụ thung lũng | Ẩm, khá giàu mùn | Úng khi mưa lớn, diện tích nhỏ | Lúa, rau, ao cá |
| Đất có tầng sỏi đỏ nông | Nền cứng, hợp làm đường, làm nền | Tầng canh tác mỏng, cây dễ hạn | Cây chịu hạn, cỏ, cây che phủ |
Phần sản vật và giống cây cụ thể của vùng được viết ở mục nông nghiệp. Ở đây chỉ cần nhớ: chọn cây theo đất rẻ hơn rất nhiều so với cố cải tạo đất theo cây.
Đất đổi mục đích: từ vườn đồi sang nhà xưởng và khu dân cư
Trong khoảng hai thập kỷ, bức tranh đất đai ở Bắc Tân Uyên thay đổi nhanh. Nhiều vạt đồi trước đây là rừng thưa, rồi thành vườn cao su, nay tiếp tục được chuyển thành khu công nghiệp, cụm xưởng, khu dân cư và đường giao thông. Đất mặt màu mỡ trên những khu này bị bóc đi, thay bằng nền sỏi đỏ đầm chặt và bê tông.
Sự chuyển đổi này mang lại việc làm, hạ tầng, giá trị đất tăng, nhưng cũng kéo theo những thay đổi về nước và đất mà người ở lại cảm nhận rõ. Nước mưa không còn thấm xuống mà chảy tràn nhanh, kéo bùn đỏ xuống các vùng thấp. Những khe suối nhỏ từng dẫn nước tự nhiên bị san lấp hoặc thu hẹp. Lớp đất trồng trọt quý giá, mất hàng trăm năm mới hình thành, bị đào đi trong vài tuần.
Với người vẫn giữ vườn, điều đáng quan tâm là giữ được độ phì của phần đất còn lại và chú ý dòng nước chảy từ khu đất bên cạnh sang sau khi họ san lấp. Với người tính chuyển mục đích sử dụng đất của mình, thủ tục pháp lý được trình bày ở mục thủ tục hành chính; ở góc thổ nhưỡng, cần nhớ rằng một khi đã bóc đất mặt và đổ nền, rất khó quay lại trồng trọt.
Làm nhà trên đất đồi và đất ven sông
Đất đỏ vàng và đất có tầng sỏi đỏ ở vị trí cao thường là nền tương đối ổn định cho nhà ở dân dụng, miễn là không xây sát mép vách đồi bị cắt. Rủi ro lớn hơn nằm ở những chỗ đất đắp mới, chỗ san lấp ao, thung lũng cũ, và dải đất ven sông. Ở đó nền có thể yếu, lún không đều, nứt tường sau vài mùa mưa.
Khi xây nhà kiên cố, nhất là nhà nhiều tầng, nên thuê đơn vị có chuyên môn khảo sát địa chất và thiết kế móng phù hợp, thay vì làm theo kinh nghiệm của nhà bên cạnh. Chi phí khảo sát nhỏ so với chi phí sửa nhà nứt lún. Với đất ven sông, cần thêm việc tìm hiểu hành lang bảo vệ bờ sông và cao độ ngập trong các mùa lũ trước để chọn cao độ nền.
Một điểm hay bị bỏ qua là thoát nước mưa. Đất đồi đỏ khi bị bóc lớp phủ thực vật sẽ chảy tràn rất nhanh, cuốn bùn đỏ vào sân, vào nhà ở phía dưới dốc. Thiết kế rãnh thoát nước, để lại thảm cỏ, cây xanh quanh nhà giúp hạn chế cảnh này.
Giữ đất khỏi xói mòn: vài cách người làm vườn hay dùng
Không để đất trống trên sườn dốc trong mùa mưa. Mưa rào mạnh ở Đông Nam Bộ có thể cuốn trôi lớp đất mặt chỉ sau vài trận. Giữ cỏ, trồng cây che phủ giữa các hàng cây là cách rẻ nhất để giữ đất.
Làm hàng, làm bậc theo đường đồng mức. Trên sườn dốc, xới đất và trồng cây theo hàng ngang sườn giúp nước mưa chảy chậm, thấm nhiều hơn, thay vì xẻ rãnh dọc dốc.
Bổ sung chất hữu cơ thường xuyên. Phân chuồng hoai, phân xanh, rơm rạ, lá cây giúp đất tơi, giữ ẩm và giảm chua. Đất đỏ vàng và đất xám đều cải thiện rõ khi được bón hữu cơ đều đặn.
Hạn chế đốt rác, đốt lá trên vườn. Đốt làm mất lớp chất hữu cơ bề mặt, đất chai cứng hơn và tăng nguy cơ cháy lan trong mùa khô.
Giữ lại dải cây ven suối, ven sông. Rễ cây là lớp kè tự nhiên. Chặt trắng mép suối để mở rộng vườn thường khiến bờ lở, mất đất nhiều hơn phần đất có thêm.
Câu hỏi thường gặp
Đất ở Bắc Tân Uyên chủ yếu là loại gì?
Chủ yếu là đất đỏ vàng trên các đồi thấp, đất xám trên dải đất cao bằng và đất phù sa dọc sông Đồng Nai, sông Bé, xen lẫn những vùng có tầng sỏi đỏ, đá ong nằm nông. Mỗi thửa đất cụ thể cần khảo sát riêng nếu dùng cho mục đích quan trọng.
Đất đỏ ở đây có tốt để trồng cây ăn trái không?
Nhiều nơi đất đỏ vàng có tầng đất đủ dày và thoát nước tốt, hợp với cây ăn trái lâu năm. Tuy vậy đất thường chua và nghèo dinh dưỡng sau nhiều năm canh tác, cần bón hữu cơ, bổ sung vôi theo hướng dẫn kỹ thuật và chủ động nước tưới trong mùa khô.
Làm sao biết thửa đất từng bị đào sỏi đỏ rồi san lại?
Hỏi hàng xóm sống lâu năm là cách nhanh nhất. Ngoài ra có thể để ý bề mặt đất lẫn nhiều đất đá không đều, cao độ thửa đất chênh bất thường so với xung quanh, hoặc có vết nước đọng lâu sau mưa. Muốn chắc chắn trước khi xây, nên khoan khảo sát địa chất.
Xây nhà trên đất ven sông cần chú ý gì?
Cần tìm hiểu hành lang bảo vệ bờ sông và phần được phép xây, mức ngập trong các mùa lũ trước để chọn cao độ nền, tình trạng sạt lở của khúc sông và đặc điểm nền đất. Nên thuê đơn vị chuyên môn khảo sát và thiết kế móng thay vì làm theo cảm tính.
Đất sỏi đỏ có dùng để san nền nhà được không?
Sỏi đỏ thường được dùng làm vật liệu san nền và đắp đường vì nén chặt tốt. Tuy vậy phải đầm nén đúng kỹ thuật theo từng lớp; đổ dày một lần rồi xây ngay dễ gây lún. Nguồn vật liệu cũng nên có xuất xứ hợp pháp từ nơi được cấp phép khai thác.
Có cần phân tích đất trước khi trồng cây không?
Với vườn nhỏ trồng rau cho gia đình thì không bắt buộc. Với diện tích lớn hoặc cây lâu năm cần vốn nhiều, phân tích đất giúp biết độ chua, dinh dưỡng thiếu thừa để bón đúng, tránh tốn kém. Có thể hỏi cơ quan nông nghiệp hoặc khuyến nông địa phương về nơi nhận phân tích mẫu.