Vùng Bắc Tân Uyên có hai kiểu ngập khác nhau: ngập ven sông Đồng Nai, sông Bé khi nước lớn và hồ thủy điện phía trên xả lũ; và ngập cục bộ do mưa lớn dồn nước vào chỗ trũng, chỗ thoát nước kém. Kiểu thứ nhất tập trung ở các xóm, bãi sát sông thuộc các xã cũ Hiếu Liêm, Lạc An, Thường Tân, thường rơi vào cao điểm mùa mưa. Kiểu thứ hai có thể xảy ra ở bất cứ đâu có đường mới đắp cao, nhà xưởng mới san nền, cống nhỏ.
Phần lớn vùng này là đồi thấp nên không bị ngập rộng như vùng trũng ven sông Sài Gòn hay nội đô. Nhưng với những ai sống ở chỗ thấp, chỉ một đêm nước lên cũng đủ hỏng đồ đạc, xe máy, hoa màu. Bài này giúp nhận diện rủi ro trước khi thuê, mua nhà và biết làm gì khi có thông báo nước lên.
Ngập ven sông: nước lên theo mùa và theo đợt xả
Ngập ven sông xảy ra khi mực nước sông Đồng Nai và sông Bé dâng vượt mép bờ, tràn vào bãi, vườn và xóm thấp. Ở đoạn sông qua Bắc Tân Uyên, mực nước chịu chi phối lớn của hồ Trị An phía trên. Khi mưa lớn kéo dài trên lưu vực, hồ đầy phải xả qua tràn, lượng nước xuống hạ lưu tăng mạnh trong thời gian ngắn.
Đặc điểm của kiểu ngập này là thường có báo trước: nhà máy thông báo kế hoạch xả, chính quyền địa phương truyền tin xuống ấp, khu phố. Nước lên tương đối đều chứ không ập đến như lũ quét miền núi, nhưng có thể kéo dài vài ngày nếu hồ xả liên tục. Những năm mưa nhiều, nước ở một số bãi và xóm sát sông có thể lên mức gây ngập sân, ngập nền nhà thấp.
Những người chịu ảnh hưởng nhiều nhất là hộ có nhà sát bờ, có hoa màu trên bãi, nuôi cá lồng hoặc neo ghe ở mép sông. Với họ, theo dõi thông báo xả lũ là việc thường xuyên trong khoảng từ tháng 8 đến tháng 10, giai đoạn mưa nhiều nhất trong năm.
Ngập cục bộ: vì sao chỗ trước không ngập nay lại ngập
Người ở Bắc Tân Uyên lâu năm hay than phiền về chuyện "trước giờ không ngập, mấy năm nay lại ngập". Nguyên nhân thường không nằm ở con sông mà ở sự thay đổi mặt đất tại chỗ. Khi một con đường mới được đắp cao hơn nền nhà hai bên, khi một khu đất trũng hay một khe suối cạn được san lấp làm xưởng, đường đi tự nhiên của nước mưa bị chặn lại.
Mặt đất bê tông hoá cũng làm nước chảy tràn nhanh hơn. Một khu vườn cây có thể giữ và cho thấm phần lớn lượng mưa; cùng diện tích đó thành sân xưởng, mái tôn thì gần như toàn bộ nước đổ xuống rãnh trong vài phút. Nếu cống thoát nước được tính toán cho thời còn là vườn, nước sẽ tràn lên đường, vào nhà dân phía dưới.
Ngập cục bộ thường rút nhanh trong vài giờ sau khi tạnh mưa, nhưng có thể gây hư hỏng xe máy chết máy giữa đường, nước bẩn tràn vào nhà, đất bùn đỏ phủ sân. Ở những chỗ cống bị lấp, rác làm nghẹt, tình trạng lặp lại sau mỗi trận mưa lớn cho tới khi có công trình thoát nước được cải tạo.
Vì sao vùng đồi vẫn có chỗ ngập
Nghe nói Bắc Tân Uyên chủ yếu là đồi, nhiều người mới đến nghĩ rằng ở đây không phải lo ngập. Thực tế, địa hình đồi thấp lượn sóng tạo ra rất nhiều chỗ trũng xen giữa: thung lũng hẹp, khe suối cạn, những vùng đất thấp từng là ruộng lúa hay ao. Khi mưa lớn, nước từ các sườn đồi xung quanh dồn về những chỗ này rất nhanh.
Ngày trước, các chỗ trũng ấy là ruộng, ao, bãi cỏ, chứa được nước một thời gian rồi cho thoát dần theo khe suối ra sông. Khi những khu đất này được san lấp để làm nhà trọ, xưởng hay đường, nước không còn chỗ chứa, lại bị chặn lối thoát, nên tràn lên những gì nằm thấp nhất xung quanh. Vì vậy cùng một khu vực, có nhà hoàn toàn khô ráo, có nhà cách đó vài chục mét ngập tới mắt cá sau mỗi trận mưa to.
Hiểu được điều này giúp người đi thuê, đi mua nhà không chỉ hỏi "khu này có ngập không" mà hỏi cụ thể hơn: nhà nằm ở vị trí nào so với các sườn dốc xung quanh, nước mưa từ đâu chảy về, chảy đi đâu. Một nhà nằm ở cuối dốc, cạnh một khe suối đã bị lấp, rủi ro cao hơn hẳn nhà nằm trên lưng đồi dù cùng con đường.
Dấu hiệu chỗ dễ ngập khi đi xem nhà, xem phòng trọ
Không có bản đồ ngập chi tiết cho từng con hẻm, nhưng có những dấu hiệu người đi thuê, đi mua có thể tự quan sát. Nên đi xem vào một ngày mưa hoặc ngay sau mưa để thấy rõ nhất.
| Dấu hiệu | Gợi ý điều gì | Nên hỏi thêm |
|---|---|---|
| Nền nhà thấp hơn mặt đường trước cửa | Nước mưa trên đường dễ chảy ngược vào nhà | Mưa lớn nước có vào nhà không, bao lâu rút |
| Vệt ố, vệt bùn trên tường cách nền một khoảng | Từng có nước đứng trong nhà ở mức đó | Lần ngập gần nhất là khi nào |
| Nhà có bậc kê, kệ cao bất thường cho đồ điện | Người ở trước đã quen chuyện ngập | Chủ nhà có kế hoạch nâng nền hay không |
| Gần bờ sông, gần bãi bồi, cuối dốc thung lũng | Có thể chịu ngập ven sông hoặc nước dồn từ trên dốc | Mùa xả lũ năm trước nước lên tới đâu |
| Cống trước nhà nhỏ, đầy rác, bị lấp một phần | Thoát nước kém khi mưa lớn | Ai chịu trách nhiệm nạo vét |
| Khu đất mới san lấp, đường mới đắp cao bên cạnh | Dòng nước tự nhiên có thể đã bị chặn | Trước khi san lấp chỗ đó là gì |
Người dân xung quanh thường là nguồn tin tốt nhất. Hỏi bà bán tạp hoá đầu hẻm hay quán nước gần đó về chuyện ngập thường thu được câu trả lời thật hơn so với hỏi người đang muốn cho thuê.
Khi có thông báo xả lũ hoặc nước sông lên: các bước nên làm
Với hộ sống sát sông, chuẩn bị sớm giúp giảm thiệt hại đáng kể. Thứ tự dưới đây là gợi ý chung, nên điều chỉnh theo hoàn cảnh từng nhà và theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
- Theo dõi thông báo của chính quyền xã, loa phát thanh, tin nhắn và báo chí để biết thời gian, lưu lượng xả dự kiến.
- Thu hoạch sớm hoa màu trên bãi nếu kịp; đưa ghe, xuồng, ngư cụ lên chỗ cao hoặc neo chắc.
- Kê cao đồ điện, giấy tờ, lương thực, thuốc men; đưa xe máy lên chỗ cao trước khi nước vào sân.
- Ngắt cầu dao điện khu vực có thể bị nước vào; không cắm điện khi tay ướt hoặc đứng trong nước.
- Sắp xếp chỗ tạm cho người già, trẻ nhỏ, người bệnh ở nhà người thân hoặc điểm tập trung do địa phương bố trí nếu được yêu cầu.
- Không đi qua đoạn đường ngập nước chảy xiết, không để trẻ em chơi gần mép nước khi nước đang lên.
- Sau khi nước rút, chỉ đóng điện lại khi đã kiểm tra ổ cắm, dây dẫn khô ráo; nếu không chắc, nhờ thợ điện kiểm tra.
Điểm quan trọng nhất là không chủ quan với dòng nước. Phần lớn tai nạn trong mùa nước lên ở vùng ven sông xảy ra khi người dân cố vớt củi, bắt cá hoặc đi qua chỗ ngập sâu.
An toàn điện và xe máy khi trời mưa ngập
Điện là mối nguy ít được để ý nhưng nghiêm trọng trong mùa ngập. Ổ cắm đặt thấp sát nền, dây điện chạy dọc chân tường, máy bơm nước, tủ lạnh đặt dưới nền đều có thể gây giật khi nước tràn vào. Ở nhiều xóm trọ, dây điện kéo tạm, nối dài qua nhiều phòng càng làm rủi ro tăng.
Nguyên tắc chung là khi nước có dấu hiệu vào nhà thì ngắt điện trước, rồi mới dọn đồ. Không chạm vào thiết bị điện khi đang đứng trong nước. Ngoài đường, tránh xa cột điện, trạm biến áp, dây điện bị đứt rơi xuống chỗ ngập; báo ngay cho ngành điện hoặc chính quyền địa phương.
Với xe máy, cố chạy qua đoạn ngập sâu dễ làm nước vào ống xả, vào động cơ, gây chết máy và hư hỏng tốn kém. Nếu buộc phải qua, đi chậm đều ga, không dừng giữa chừng; xe đã chết máy trong nước thì không nên đề nổ lại ngay mà nên dắt lên chỗ cao và nhờ thợ kiểm tra. Đi làm ca tối trong mùa mưa nên chọn tuyến đường cao, quen thuộc.
Sau ngập: dọn nhà, nước giếng và sức khoẻ
Nước ngập ven sông và nước tràn từ đường thường mang theo bùn, rác, chất thải từ chuồng trại, nhà vệ sinh. Sau khi nước rút, cần dọn bùn sớm khi còn ướt, rửa sàn và tường bằng nước sạch, phơi khô đồ đạc, mở cửa cho thoáng để tránh ẩm mốc. Thực phẩm đã ngấm nước ngập nên bỏ.
Giếng khoan, giếng đào bị nước ngập tràn vào cần được xử lý trước khi dùng lại cho ăn uống. Cách làm thông thường là bơm bỏ nước cũ, làm sạch thành giếng và khử trùng theo hướng dẫn của trạm y tế xã. Trong thời gian chưa chắc chắn, nên dùng nước máy hoặc nước đóng bình cho ăn uống.
Sau mùa ngập cũng là lúc dễ phát sinh bệnh ngoài da, tiêu chảy, sốt xuất huyết do muỗi sinh sản ở chỗ nước đọng. Dọn các vật chứa nước đọng quanh nhà, ngủ màn, rửa tay sạch, nếu có triệu chứng sốt cao hoặc tiêu chảy nặng cần đến cơ sở y tế gần nhất.
Cộng đồng xóm giềng trong mùa nước
Ở các xóm ven sông Đồng Nai, chuyện ứng phó nước lên không chỉ là việc riêng từng nhà. Người lâu năm thường báo tin cho nhau khi nghe thông báo xả lũ, giúp nhau khiêng đồ, đưa xe lên chỗ cao, trông giúp nhà cho người vắng. Những mối quan hệ này là lớp bảo vệ quan trọng mà người mới đến, nhất là người thuê trọ đi làm cả ngày, thường chưa có.
Người mới chuyển về sống gần sông nên làm quen với vài hàng xóm, lưu cách liên lạc với chủ nhà trọ và tổ trưởng tổ dân phố hoặc trưởng ấp. Khi có thông báo xả lũ trong lúc đang đi làm, một cuộc gọi nhờ hàng xóm kê giúp xe máy, đồ điện có thể tiết kiệm được khoản sửa chữa không nhỏ.
Với chủ nhà trọ ở khu dễ ngập, việc chủ động thông báo cho người thuê về rủi ro ngập, bố trí chỗ để xe cao, đặt ổ điện cao và hỗ trợ dọn dẹp sau ngập vừa là trách nhiệm vừa giúp giữ chân người thuê lâu dài. Những dãy trọ để người thuê tự xoay xở thường thay người liên tục sau mỗi mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Bắc Tân Uyên có hay bị ngập không?
Phần lớn vùng là đồi thấp nên không ngập trên diện rộng. Ngập thường xảy ra ở dải đất sát sông Đồng Nai, sông Bé khi nước lớn và hồ thủy điện xả lũ, và ngập cục bộ ở những chỗ trũng, chỗ thoát nước kém sau mưa lớn. Mức độ khác nhau rất nhiều giữa các xóm.
Hồ Trị An xả lũ thì Bắc Tân Uyên bị ảnh hưởng thế nào?
Nước sông Đồng Nai đoạn qua vùng sẽ lên, có thể tràn vào bãi bồi, vườn và nhà thấp sát bờ, nhất là ở các xã cũ ven sông. Mức ảnh hưởng tuỳ lưu lượng xả và mưa tại chỗ. Người ven sông nên theo dõi thông báo của chính quyền và chuẩn bị sớm.
Thuê phòng trọ gần khu công nghiệp có lo ngập không?
Tuỳ vị trí. Dãy trọ nằm thấp hơn mặt đường, gần khu đất mới san lấp hoặc cuối dốc dễ bị nước tràn khi mưa lớn. Nên đi xem phòng sau một trận mưa, quan sát vệt nước trên tường, hỏi người ở lâu năm xung quanh trước khi đặt cọc.
Nước giếng sau ngập có dùng ngay được không?
Không nên dùng ngay cho ăn uống. Giếng bị nước ngập tràn vào có thể nhiễm vi sinh vật và chất bẩn. Cần bơm bỏ nước cũ, làm sạch và khử trùng theo hướng dẫn của trạm y tế xã. Trong thời gian đó nên dùng nước máy hoặc nước đóng bình.
Ngập cục bộ do đường mới đắp cao thì phản ánh ở đâu?
Người dân có thể phản ánh với chính quyền xã nơi mình ở, qua tổ dân phố, ấp hoặc các kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Nên mô tả rõ vị trí, thời điểm ngập, mức nước và kèm hình ảnh để cơ quan chức năng kiểm tra hệ thống thoát nước.
Xe máy chết máy vì đi qua chỗ ngập thì làm gì?
Không nên cố đề nổ lại ngay vì nước có thể đã vào động cơ, đề tiếp dễ làm hỏng nặng hơn. Dắt xe lên chỗ cao, để ráo và đưa tới thợ sửa xe kiểm tra, thay dầu nếu cần. Lần sau nên tránh đi qua đoạn ngập sâu hơn nửa bánh xe.