Vùng Bắc Tân Uyên, nhất là khu vực các xã cũ Thường Tân và Tân Mỹ, được biết đến với các mỏ đá xây dựng hoạt động từ nhiều năm, cung cấp đá cho công trình ở khắp miền Đông. Mỏ đá mang lại việc làm và vật liệu, nhưng cũng kéo theo bụi, tiếng ồn, rung chấn nổ mìn, xe ben chạy dày và những hố moong sâu ngập nước sau khai thác.
Bài này viết cho người sống gần mỏ, người đi qua các tuyến đường có xe chở đá, và phụ huynh có con nhỏ ở vùng có hố moong. Nội dung là nguyên lý chung về hoạt động khai thác đá và những điều người dân cần biết; không đánh giá hay quy lỗi cho doanh nghiệp cụ thể nào.
Vì sao vùng này có nhiều mỏ đá
Dưới lớp đất đỏ vàng và sỏi đỏ của vùng đồi Bắc Tân Uyên, ở nhiều nơi là tầng đá gốc cứng nằm không quá sâu. Khi tầng đá đủ chất lượng và đủ trữ lượng, nằm gần đường giao thông và gần thị trường tiêu thụ lớn, nó trở thành mỏ đá xây dựng có giá trị. Vùng Đông Nam Bộ với tốc độ xây dựng cao của TP Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai cũ có nhu cầu đá rất lớn cho bê tông, đường sá, san nền.
Các mỏ đá ở khu vực Thường Tân, Tân Mỹ cũ nằm trong số những nguồn cung đá quen thuộc của vùng. Một số mỏ đã hoạt động qua nhiều năm, đào sâu xuống dưới mặt đất tự nhiên, tạo thành những hố khai thác lớn có vách bậc thang. Gần mỏ thường có trạm nghiền sàng, bãi chứa đá thành phẩm và các tuyến đường cho xe ben chạy.
Theo pháp luật về khoáng sản, đá xây dựng là tài nguyên phải được cấp phép khai thác, với khu vực, độ sâu, trữ lượng và thời hạn cụ thể, kèm các yêu cầu về an toàn và bảo vệ môi trường. Thông tin về giấy phép của từng mỏ thuộc quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Đối với nhiều gia đình ở các xã ven mỏ, mỏ đá còn là nơi làm việc của người thân: lái xe, vận hành máy, làm ở trạm nghiền, bảo vệ. Vì vậy câu chuyện mỏ đá ở đây không đơn giản là ủng hộ hay phản đối, mà là làm sao để hoạt động khai thác diễn ra an toàn, đúng phép và hạn chế tác động tới người sống xung quanh.
Một mỏ đá vận hành như thế nào
Hiểu quy trình khai thác giúp người dân biết những tác động mình cảm nhận được đến từ khâu nào. Quy trình chung của mỏ đá lộ thiên gồm các bước sau.
- Bóc lớp đất phủ: lớp đất đỏ, sỏi đỏ bên trên tầng đá được bóc đi, chở ra bãi thải hoặc dùng san lấp.
- Khoan lỗ: máy khoan tạo các lỗ sâu theo sơ đồ trên mặt tầng đá.
- Nổ mìn: nạp vật liệu nổ vào lỗ khoan và kích nổ theo lịch, phá vỡ khối đá thành các tảng.
- Xúc bốc: máy xúc đưa đá vỡ lên xe tải trong mỏ.
- Nghiền sàng: đá được đưa qua máy nghiền, sàng thành các cỡ khác nhau theo nhu cầu xây dựng.
- Vận chuyển: xe ben chở đá thành phẩm ra khỏi mỏ tới công trình, bến bãi.
- Đóng cửa mỏ và phục hồi: khi hết hạn hoặc hết trữ lượng, đơn vị khai thác phải thực hiện cải tạo, phục hồi môi trường theo phương án được duyệt.
Mỗi khâu gây ra một kiểu tác động: bóc đất và vận chuyển gây bụi; nổ mìn gây rung chấn, tiếng nổ, đá văng; nghiền sàng gây bụi và tiếng ồn liên tục; khai thác sâu tạo ra hố moong.
Sống cạnh mỏ: bụi, tiếng ồn và rung chấn
Người sống gần mỏ đá thường kể về ba thứ: bụi đá bám trắng mái nhà, cây cối; tiếng máy nghiền chạy từ sáng tới chiều; và những tiếng nổ mìn làm rung cửa kính. Mức độ ảnh hưởng tuỳ khoảng cách tới mỏ, hướng gió, cách đơn vị khai thác kiểm soát bụi và tuân thủ quy trình nổ mìn.
Theo nguyên tắc chung, hoạt động nổ mìn phải tuân thủ quy chuẩn an toàn: có khoảng cách an toàn, có lịch nổ, có tín hiệu cảnh báo trước khi nổ, có người canh gác không cho người và phương tiện vào khu vực nguy hiểm. Khu vực trạm nghiền phải có biện pháp giảm bụi như phun nước. Đường vận chuyển cần được tưới nước, xe phải che phủ thùng.
Với hộ dân, một số việc giúp giảm ảnh hưởng: đóng cửa phía hướng mỏ vào giờ nổ mìn và giờ máy chạy nhiều, lau nhà bằng khăn ẩm, rửa rau trồng quanh nhà kỹ trước khi ăn, đeo khẩu trang khi ra ngoài lúc gió thổi từ phía mỏ. Người có bệnh hô hấp nên trao đổi với bác sĩ về việc phòng tránh.
Nếu nhà xuất hiện vết nứt mà nghi do rung chấn nổ mìn, nên chụp ảnh, ghi ngày giờ, đánh dấu vết nứt để theo dõi, và phản ánh tới chính quyền xã để được kiểm tra, xác minh theo quy trình.
Hố moong ngập nước: vẻ đẹp đánh lừa
Khi mỏ đá khai thác sâu xuống dưới mực nước ngầm, hoặc khi mỏ dừng hoạt động, nước mưa và nước ngầm dồn vào đáy hố tạo thành hồ. Những hồ này thường có màu xanh ngọc, nước trong, vách đá bậc thang bao quanh, nhìn rất đẹp và trở thành nơi người ta tìm tới chụp ảnh, câu cá, thậm chí tắm. Đây là chỗ cực kỳ nguy hiểm.
Khác với ao hồ tự nhiên có bờ thoải, hố moong thường có vách dựng đứng ngay từ mép nước, chỉ một bước đã hụt chân xuống chỗ rất sâu. Nước ở dưới sâu lạnh hơn nhiều so với lớp mặt, dễ gây chuột rút, sốc nhiệt. Đáy hố gồ ghề đá sắc, có thể còn máy móc, cáp, vật liệu bỏ lại. Khi có người đuối nước, việc cứu hộ rất khó vì không có chỗ bám, không có bờ để đưa người lên.
Ở nhiều địa phương có mỏ đá trên cả nước, hố moong là nơi xảy ra các vụ đuối nước thương tâm, phần lớn là trẻ em, thanh thiếu niên đi chơi hè. Lời khuyên dứt khoát: không tắm, không bơi, không xuống nước ở hố moong dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả người biết bơi giỏi.
Phụ huynh ở vùng có mỏ đá nên nói rõ với con về nguy hiểm này, nhất là vào dịp hè. Nếu thấy hố moong không có rào chắn, biển cảnh báo hay người trông coi, người dân có thể báo chính quyền xã để yêu cầu đơn vị quản lý bổ sung.
Một cách giữ an toàn đơn giản là thống nhất trong xóm, trong gia đình rằng hố moong là nơi không ai được tới chơi, kể cả để câu cá hay chụp ảnh từ mép vách. Trẻ lớn hơn thường bị thu hút bởi lời rủ rê của bạn bè; giải thích rõ lý do nguy hiểm thường hiệu quả hơn chỉ cấm đoán.
Tác động của mỏ đá và người dân có thể làm gì
Bảng dưới tóm tắt các tác động thường gặp và những việc trong tầm tay người dân. Mức độ thực tế khác nhau giữa các mỏ và các khu vực.
| Tác động | Biểu hiện thường thấy | Việc người dân có thể làm |
|---|---|---|
| Bụi | Bụi trắng bám mái nhà, lá cây, đồ phơi | Đóng cửa hướng mỏ, đeo khẩu trang, phản ánh nếu bụi kéo dài bất thường |
| Tiếng ồn | Máy nghiền, xe ben chạy liên tục | Ghi nhận khung giờ, phản ánh nếu hoạt động vào giờ nghỉ ngơi ban đêm |
| Rung chấn nổ mìn | Rung cửa, nứt tường, đồ vật rơi | Chụp ảnh, đánh dấu vết nứt, báo chính quyền xã để xác minh |
| Đá văng | Đá nhỏ rơi ngoài khu vực mỏ | Tuân thủ tín hiệu cảnh báo, không vào khu vực canh gác, báo ngay nếu có đá văng ra khu dân cư |
| Xe ben trên đường | Đường bụi, ổ gà, đá rơi từ thùng xe | Giữ khoảng cách, không vượt ẩu, phản ánh xe không che phủ thùng |
| Hố moong | Hồ nước sâu, vách đứng | Tuyệt đối không tắm, dặn trẻ em, báo nếu thiếu rào chắn |
Khi phản ánh, thông tin càng cụ thể càng tốt: thời gian, địa điểm, hình ảnh, mức độ ảnh hưởng. Phản ánh qua chính quyền xã hoặc kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của thành phố sẽ được chuyển tới cơ quan chuyên môn.
Đi đường cạnh mỏ: chung đường với xe ben
Các tuyến đường nối mỏ đá với trục chính thường có mật độ xe ben, xe tải nặng cao, nhất là mùa khô khi công trình xây dựng chạy nhiều. Xe tải nặng có điểm mù lớn, quãng phanh dài, khi chở đầy đá rất khó dừng gấp. Người đi xe máy cần giữ khoảng cách đủ xa, không chạy song song sát thân xe, không vượt ở khúc cua hay đoạn dốc.
Mặt đường ở những tuyến này hay có đá vụn rơi vãi, ổ gà do tải trọng lớn, mùa khô bụi mù, mùa mưa bùn trơn. Đi vào ban đêm hoặc sáng sớm cần bật đèn, giảm tốc và chú ý vật cản. Học sinh đạp xe đi học qua các tuyến này nên được người lớn chỉ đường an toàn hơn nếu có.
Xe chở vật liệu theo quy định phải che phủ thùng, không để rơi vãi. Khi gặp xe không che phủ, đá rơi trên đường, người dân có thể ghi lại và phản ánh tới cơ quan chức năng. Chi tiết về các tuyến giao thông và an toàn đường công nghiệp được viết thêm ở mục đi lại của trang.
Sau khi mỏ đóng cửa: hố sâu còn lại và hướng phục hồi
Một mỏ đá không tồn tại mãi. Khi hết trữ lượng hoặc hết hạn giấy phép, đơn vị khai thác phải thực hiện cải tạo, phục hồi môi trường theo phương án đã được phê duyệt, và theo quy định phải ký quỹ để bảo đảm việc này. Phục hồi có thể là san gạt, trồng cây trên các tầng bậc, gia cố vách, rào chắn, hoặc chuyển hố moong thành hồ chứa nước có quản lý.
Trên thế giới và ở một số địa phương trong nước, các hố mỏ cũ được cải tạo thành hồ cảnh quan, hồ chứa nước, công viên. Nhưng đó là kết quả của quá trình đầu tư có quy hoạch, an toàn bảo đảm, chứ không phải hố moong bỏ hoang mặc người dân tự tới chơi. Một hố mỏ cũ chưa được cải tạo vẫn mang đầy đủ nguy cơ như khi còn khai thác.
Với vùng Bắc Tân Uyên nay thuộc TP Hồ Chí Minh, câu chuyện các mỏ đá sau này sẽ được phục hồi và sử dụng ra sao là một phần của quy hoạch dài hạn. Người dân có quyền theo dõi thông tin công khai về phương án phục hồi môi trường của các mỏ gần nơi mình ở thông qua chính quyền địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không được tắm ở hố moong dù nước rất trong?
Hố moong có vách dựng đứng ngay từ mép nước, chỉ một bước là hụt xuống chỗ rất sâu; nước dưới sâu lạnh dễ gây chuột rút; đáy có đá sắc, vật liệu bỏ lại; không có bờ thoải để bám và cứu người. Đây là nơi xảy ra nhiều vụ đuối nước ở các vùng có mỏ.
Nhà bị nứt nghi do nổ mìn thì phải làm sao?
Chụp ảnh vết nứt, ghi ngày giờ xuất hiện, đánh dấu hai đầu vết nứt để theo dõi xem có rộng ra không. Sau đó phản ánh tới chính quyền xã để được kiểm tra, xác minh theo quy trình. Giữ các bằng chứng này cẩn thận nếu cần làm việc với đơn vị khai thác.
Nổ mìn ở mỏ đá có lịch cố định không?
Theo nguyên tắc an toàn, nổ mìn phải có lịch, có tín hiệu cảnh báo trước và có người canh gác khu vực nguy hiểm. Lịch cụ thể do từng đơn vị khai thác đăng ký và thông báo. Người dân sống gần mỏ có thể hỏi chính quyền xã về lịch và quy định khoảng cách an toàn.
Bụi mỏ đá có hại cho sức khoẻ không?
Bụi đá mịn có thể kích ứng mắt, đường hô hấp và lâu dài làm nặng thêm bệnh phổi, nhất là với người tiếp xúc nhiều. Người sống gần mỏ nên hạn chế tiếp xúc khi gió thổi từ phía mỏ, đeo khẩu trang, lau nhà ẩm. Có triệu chứng hô hấp kéo dài nên đi khám.
Ai chịu trách nhiệm phục hồi môi trường sau khi mỏ đóng cửa?
Theo quy định về khoáng sản và môi trường, đơn vị được cấp phép khai thác có trách nhiệm cải tạo, phục hồi môi trường theo phương án được duyệt và phải ký quỹ để bảo đảm việc này. Cơ quan quản lý nhà nước giám sát và nghiệm thu.
Đi xe máy trên đường có nhiều xe ben cần lưu ý gì?
Giữ khoảng cách xa, không chạy sát hai bên thân xe vì điểm mù lớn, không vượt ở khúc cua và dốc, giảm tốc ở đoạn có đá vụn hay ổ gà, bật đèn khi trời bụi hoặc tối. Đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn và đeo khẩu trang, kính để tránh bụi đá bay vào mắt.