Theo Bộ luật Lao động 2019, thời gian thử việc với công nhân, nhân viên trình độ trung cấp hoặc công nhân kỹ thuật không quá 30 ngày, với công việc khác không quá 6 ngày làm việc; lương thử việc ít nhất bằng 85% lương của công việc đó. Hợp đồng lao động chỉ có hai loại: không xác định thời hạn, và xác định thời hạn tối đa 36 tháng.
Đó là khung luật. Trên thực tế ở các nhà máy quanh Bắc Tân Uyên, điều làm người lao động thiệt thường không nằm ở điều luật mà ở chỗ không đọc kỹ giấy tờ trước khi ký, không hiểu phiếu lương, không biết khi nghỉ việc phải báo trước bao lâu. Bài này đi qua từng phần một cách dễ hiểu. Quy định có thể được sửa đổi; khi gặp tình huống cụ thể, nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi công đoàn, cơ quan quản lý lao động.
Thời gian thử việc tối đa theo loại công việc
Bộ luật Lao động 2019 chia thời gian thử việc theo tính chất công việc. Hai bên có thể thoả thuận ngắn hơn, nhưng không được dài hơn, và chỉ được thử việc một lần cho một công việc:
| Loại công việc | Thử việc tối đa |
|---|---|
| Người quản lý doanh nghiệp | 180 ngày |
| Công việc cần trình độ cao đẳng trở lên | 60 ngày |
| Công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ | 30 ngày |
| Công việc khác (phần lớn lao động phổ thông) | 6 ngày làm việc |
Hợp đồng dưới một tháng thì không áp dụng thử việc. Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền chấm dứt mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Hết thử việc, nếu đạt, công ty phải giao kết hợp đồng lao động với bạn; nếu không đạt, phải báo kết quả. Nhiều nhà máy ghi nội dung thử việc ngay trong hợp đồng lao động, điều này cũng được luật cho phép.
Hai loại hợp đồng và chuyện ký nối nhiều lần
Hợp đồng không xác định thời hạn là hợp đồng không ghi ngày kết thúc. Hợp đồng xác định thời hạn ghi rõ thời hạn, tối đa 36 tháng. Ở nhà máy, người mới thường được ký hợp đồng một năm hoặc hai năm, sau đó ký tiếp. Bộ luật Lao động 2019 chỉ cho ký hợp đồng xác định thời hạn thêm một lần; nếu sau đó bạn vẫn tiếp tục làm, hợp đồng tiếp theo phải là không xác định thời hạn, trừ một số trường hợp luật quy định riêng.
Hết hạn hợp đồng mà bạn vẫn đi làm, công ty không ký mới, thì sau một thời gian luật định hợp đồng được coi là chuyển sang loại khác. Điều này bảo vệ người lao động khỏi tình trạng làm nhiều năm mà vẫn bị coi là tạm thời. Hãy giữ bản hợp đồng của mình, theo dõi ngày hết hạn và hỏi phòng nhân sự trước khi đến hạn.
Có một loại giấy tờ cần cảnh giác: "hợp đồng khoán việc", "hợp đồng dịch vụ" hay "hợp đồng cộng tác" cho người thực chất làm công nhân theo ca, chịu quản lý của tổ trưởng, nhận lương tháng. Nếu công việc có trả lương, có sự quản lý, điều hành của một bên, thì theo luật đó là quan hệ lao động, dù tên giấy tờ là gì. Gọi tên khác thường là để né đóng bảo hiểm.
Đọc hợp đồng trước khi ký: bảy chỗ phải nhìn
Không cần hiểu hết thuật ngữ pháp lý. Chỉ cần dò đúng bảy chỗ sau và đối chiếu với những gì đã được hứa khi phỏng vấn:
- Tên và địa chỉ công ty: đúng pháp nhân bạn làm việc, không phải một công ty dịch vụ lạ (nếu là công ty cho thuê lại lao động, hỏi rõ).
- Công việc và nơi làm việc: ghi rõ vị trí, bộ phận, địa điểm, ví dụ khu Đất Cuốc khu A hay khu B.
- Loại và thời hạn hợp đồng: một năm, hai năm hay không xác định; thời gian thử việc nếu ghi chung.
- Mức lương: lương theo công việc, các khoản phụ cấp, khoản bổ sung khác; hình thức trả (theo giờ, ngày, tháng, sản phẩm) và ngày trả.
- Thời giờ làm việc, nghỉ ngơi: số giờ mỗi ngày, ca làm, ngày nghỉ hằng tuần, nghỉ phép năm.
- Bảo hiểm: có ghi đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp không.
- Chữ ký và số bản: hợp đồng phải có chữ ký hai bên, bạn phải được giữ một bản.
Nếu chỗ nào khác lời hứa khi phỏng vấn, hỏi ngay trước khi ký. Không ký giấy trắng, không ký khi chưa được đọc, không ký "đơn xin nghỉ việc" để sẵn kèm hợp đồng, một chiêu từng gặp ở nơi muốn dễ dàng cho người lao động nghỉ mà không trả quyền lợi.
Đọc phiếu lương: các dòng thường gặp
Mỗi nhà máy trình bày phiếu lương một kiểu, nhưng các dòng chính thường giống nhau. Hiểu từng dòng giúp bạn tự kiểm tiền lương mỗi tháng. Ví dụ giả định dưới đây chỉ minh hoạ cách đọc, không phải mức lương thật:
| Dòng trên phiếu | Nghĩa là gì | Tự kiểm thế nào |
|---|---|---|
| Lương cơ bản / lương theo công việc | mức lương ghi trong hợp đồng | đối chiếu với hợp đồng; không thấp hơn lương tối thiểu vùng nơi làm việc |
| Ngày công thực tế | số ngày đi làm trong kỳ | tự ghi lịch đi làm mỗi ngày để so |
| Giờ tăng ca | giờ làm thêm, chia theo ngày thường, nghỉ tuần, lễ | tự ghi giờ tan ca thực tế |
| Phụ cấp | chuyên cần, đi lại, nhà ở, độc hại, trách nhiệm… | hỏi điều kiện để được hưởng, ví dụ nghỉ mấy ngày thì mất chuyên cần |
| Phụ cấp ca đêm | tiền thêm cho giờ làm ban đêm | kiểm có được tính khi làm ca đêm không |
| Khấu trừ bảo hiểm | phần người lao động đóng BHXH, BHYT, BHTN | tra trên ứng dụng VssID xem công ty có nộp đủ không |
| Đoàn phí công đoàn, thuế thu nhập (nếu có) | các khoản trừ khác | hỏi phòng nhân sự nếu thấy lạ |
| Thực lãnh | tiền về tài khoản | so với tiền thật nhận trong tài khoản |
Chụp lại phiếu lương mỗi tháng và giữ ít nhất vài năm. Khi có tranh chấp, khi làm thủ tục bảo hiểm thất nghiệp hay vay vốn, đó là bằng chứng của bạn. Thấy sai, hỏi tổ trưởng hoặc phòng nhân sự càng sớm càng tốt, đừng để dồn nhiều tháng.
Lương tối thiểu vùng và chuyện "lương cơ bản thấp, phụ cấp cao"
Lương theo công việc ghi trong hợp đồng không được thấp hơn mức lương tối thiểu vùng do Chính phủ công bố cho địa bàn nơi bạn làm việc. Mức này điều chỉnh định kỳ, và việc xếp từng xã, phường vào vùng nào cũng có thể thay đổi sau sắp xếp địa giới năm 2025. Muốn biết mức hiện hành áp dụng cho nơi mình làm, hỏi phòng nhân sự hoặc xem nghị định mới nhất về lương tối thiểu.
Ở nhiều nhà máy, lương ghi trong hợp đồng chỉ nhỉnh hơn lương tối thiểu, còn phần lớn thu nhập đến từ phụ cấp, chuyên cần và tăng ca. Điều này không trái luật, nhưng có hệ quả: tiền đóng bảo hiểm, tiền trợ cấp thai sản, trợ cấp thất nghiệp, lương hưu sau này tính theo phần lương và một số phụ cấp đóng bảo hiểm, không theo toàn bộ thu nhập. Người thấy thu nhập mỗi tháng khá vẫn có thể nhận trợ cấp thấp vì phần đóng bảo hiểm thấp.
Khi so sánh hai lời mời việc, nên hỏi cả hai câu: tổng thu nhập trung bình một tháng có tăng ca là bao nhiêu, và lương đóng bảo hiểm là bao nhiêu. Nơi có lương đóng bảo hiểm cao hơn thường có lợi cho bạn về lâu dài.
Cũng nên hỏi điều kiện của từng khoản phụ cấp. Phụ cấp chuyên cần ở nhiều nhà máy mất trọn nếu nghỉ một ngày không phép hoặc đi trễ vài lần; phụ cấp nhà ở, đi lại có nơi trả cố định, có nơi tính theo ngày công. Những điều kiện này thường nằm trong nội quy hoặc quy chế lương chứ không ghi hết trong hợp đồng, nên xin xem quy chế trước khi ký là việc hoàn toàn bình thường.
Nghỉ việc: báo trước bao lâu và nhận lại gì
Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động muốn đơn phương nghỉ việc phải báo trước: ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng, và 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng. Một số ngành nghề đặc thù có thời hạn khác. Có những trường hợp được nghỉ không cần báo trước, như không được trả lương đủ, đúng hạn, bị ngược đãi, quấy rối, hoặc không được bố trí đúng công việc đã thoả thuận.
Nghỉ ngang không báo trước đúng hạn là trái luật và có thể khiến bạn mất một số quyền lợi, phải bồi thường. Vì thế, kể cả khi đã tìm được chỗ mới ở khu khác, hãy làm đơn, ghi rõ ngày nghỉ, giữ bản có xác nhận đã nộp.
Khi chấm dứt hợp đồng, công ty có trách nhiệm thanh toán đủ các khoản liên quan trong thời hạn luật định, thường là trong 14 ngày làm việc, và hoàn tất xác nhận thời gian đóng bảo hiểm, trả lại giấy tờ bản chính nếu có giữ. Đây là những thứ cần để bạn làm trợ cấp thất nghiệp hoặc tiếp tục đóng bảo hiểm ở chỗ mới.
Nghỉ phép năm, nghỉ lễ, nghỉ việc riêng: những ngày được trả lương
Người làm đủ 12 tháng cho một công ty, làm công việc trong điều kiện bình thường, được nghỉ hằng năm 12 ngày làm việc hưởng nguyên lương theo Bộ luật Lao động 2019; công việc nặng nhọc, độc hại được nhiều ngày hơn, và cứ đủ 5 năm làm cho một nơi thì được thêm một ngày. Làm chưa đủ 12 tháng thì số ngày phép tính theo tỷ lệ số tháng làm việc. Nhiều nhà máy bố trí cho công nhân nghỉ phép dồn vào dịp Tết.
Ngoài phép năm, người lao động được nghỉ các ngày lễ, Tết hưởng nguyên lương theo luật, và nghỉ việc riêng có hưởng lương trong một số trường hợp như kết hôn, con kết hôn, cha mẹ, vợ chồng, con mất. Nghỉ ốm có giấy của cơ sở y tế thì hưởng chế độ ốm đau từ bảo hiểm xã hội chứ không do công ty trả lương.
Khi nghỉ việc mà chưa nghỉ hết phép năm, công ty phải thanh toán tiền lương cho những ngày chưa nghỉ. Đây là khoản nhiều người quên hỏi khi chuyển chỗ. Hãy xem trên phiếu lương hoặc hỏi phòng nhân sự số ngày phép còn lại của mình trước khi nộp đơn.
Câu hỏi thường gặp
Thử việc công nhân phổ thông được bao lâu?
Theo Bộ luật Lao động 2019, công việc không đòi hỏi trình độ trung cấp hay công nhân kỹ thuật thì thử việc không quá 6 ngày làm việc. Công nhân kỹ thuật, trình độ trung cấp không quá 30 ngày. Hai bên có thể thoả thuận ngắn hơn, chỉ thử việc một lần cho một công việc.
Lương thử việc tối thiểu bằng bao nhiêu?
Lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất phải bằng 85% mức lương của công việc đó. Nếu thấy lương thử việc thấp hơn, hoặc không được trả cho những ngày thử việc, bạn có quyền hỏi phòng nhân sự và nhờ công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động hỗ trợ.
Ký hợp đồng một năm mấy lần thì phải chuyển sang không thời hạn?
Bộ luật Lao động 2019 cho phép ký hợp đồng xác định thời hạn thêm một lần. Nếu sau hai lần ký mà bạn vẫn tiếp tục làm, hợp đồng tiếp theo phải là không xác định thời hạn, trừ một số trường hợp luật quy định riêng. Giữ các bản hợp đồng để đối chiếu.
Nghỉ việc mà không báo trước có sao không?
Nếu không thuộc trường hợp được nghỉ không cần báo trước, nghỉ ngang là đơn phương chấm dứt trái luật. Bạn có thể không được trợ cấp thôi việc, phải bồi thường nửa tháng lương và tiền lương những ngày không báo trước. Nên báo bằng văn bản đúng thời hạn.
Công ty bắt ký hợp đồng cộng tác thay vì hợp đồng lao động có được không?
Nếu bạn làm việc có trả lương, chịu sự quản lý, phân ca của công ty, thì đó là quan hệ lao động dù giấy tờ đặt tên gì. Công ty phải giao kết hợp đồng lao động và đóng bảo hiểm bắt buộc. Có thể hỏi công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động khi gặp trường hợp này.
Phiếu lương không có thì đòi ở đâu?
Luật yêu cầu khi trả lương, người sử dụng lao động phải thông báo bảng kê trả lương cho người lao động, ghi rõ tiền lương, làm thêm giờ, các khoản khấu trừ. Nếu không nhận được, hỏi phòng nhân sự hoặc tổ trưởng. Nhiều nhà máy gửi phiếu lương qua ứng dụng hay tin nhắn.