Các ngành đông lao động ở vùng Bắc Tân Uyên, gồm gỗ và nội thất, sơn và hoá chất, cơ khí, nhựa, bao bì, cùng khai thác đá và vận tải vật liệu, mỗi ngành có một kiểu rủi ro riêng: bụi gỗ, hơi dung môi, máy ép kẹp tay, tiếng ồn, vật nặng rơi, đá văng và xe tải. Người lao động có quyền được huấn luyện an toàn, được cấp đồ bảo hộ phù hợp và được từ chối làm việc khi thấy rõ nguy cơ đe doạ tính mạng.
Bài này không thay buổi huấn luyện an toàn của nhà máy. Mục đích là giúp bạn nhận ra rủi ro trong ngành mình, biết đòi đúng thứ cần có, và biết làm gì khi có sự cố. Mỗi nhà máy có quy trình riêng; luôn làm theo hướng dẫn của người phụ trách an toàn tại chỗ.
Rủi ro chính theo ngành
Theo ngành đăng ký của các doanh nghiệp trên địa bàn (theo danh bạ), đây là những nhóm việc đông người làm nhất ở xã Bắc Tân Uyên, xã Thường Tân và quanh khu Đất Cuốc, kèm rủi ro hay gặp:
| Ngành | Rủi ro hay gặp | Bảo hộ tối thiểu nên có |
|---|---|---|
| Gỗ, nội thất | bụi gỗ mịn, lưỡi cưa, máy bào, cháy nổ bụi | khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn, kính, nút tai, không đeo găng gần lưỡi quay |
| Sơn, mực in, hoá chất | hơi dung môi, bỏng hoá chất, cháy | mặt nạ phòng độc đúng loại phin lọc, găng chịu hoá chất, kính, quần áo che kín |
| Cơ khí, kim loại | máy ép, máy chấn kẹp tay, mạt bắn, tia hàn, ồn | kính hoặc mặt nạ hàn, găng, giày mũi thép, nút tai |
| Nhựa, bao bì | nóng, bỏng khuôn, cuốn tay vào trục, ồn | găng chịu nhiệt, quần áo gọn, tóc buộc gọn, nút tai |
| Khai thác đá, cát, vật liệu | đá văng, sạt lở, bụi đá, máy móc nặng, xe tải | mũ cứng, giày bảo hộ, khẩu trang, áo phản quang |
| Kho, bốc xếp, xe nâng | hàng đổ, xe nâng va quệt, đau lưng | giày mũi thép, áo phản quang, chỉ người có chứng chỉ mới lái xe nâng |
Đồ bảo hộ phải do công ty cấp theo công việc, không trừ vào lương. Đồ đúng loại quan trọng hơn đồ có cho có: khẩu trang vải không lọc được bụi gỗ mịn, mặt nạ sai phin lọc gần như không chặn hơi dung môi.
Bụi gỗ và hơi sơn: rủi ro chậm mà dài
Ở xưởng gỗ, bụi từ chà nhám, cưa cắt rất mịn, bay lơ lửng và đi sâu vào phổi. Hít lâu ngày gây viêm mũi, hen, các bệnh phổi nghề nghiệp, và một số loại bụi gỗ được các tổ chức y tế quốc tế xếp vào nhóm gây ung thư. Rủi ro này không thấy ngay, nên người mới làm hay chủ quan, kéo khẩu trang xuống cằm vì nóng.
Ở xưởng sơn, hơi dung môi gây nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn khi hít nhiều trong một ca; về lâu dài có thể ảnh hưởng gan, thận, hệ thần kinh. Buồng sơn phải có hệ thống hút, quạt thông gió chạy; người phun sơn cần mặt nạ có phin lọc đúng loại và thay phin theo hướng dẫn.
Cả hai loại xưởng đều có nguy cơ cháy nổ: bụi gỗ tích tụ và hơi dung môi đều bắt lửa. Không hút thuốc, không dùng lửa trần, không sạc điện thoại cạnh khu sơn. Biết vị trí bình chữa cháy và lối thoát hiểm ngay ngày đầu đi làm.
Máy ép, máy chấn, trục cuốn: rủi ro nhanh và nặng
Ở xưởng cơ khí và nhựa, tai nạn nặng thường xảy ra trong tích tắc: tay đưa vào vùng ép khi máy chưa dừng hẳn, tóc hay tay áo bị trục quay cuốn vào, chi tiết văng ra khi gá không chặt. Phần lớn các tai nạn này có chung một nguyên nhân: tháo bỏ hoặc vô hiệu hoá thiết bị an toàn để chạy nhanh hơn, hoặc sửa máy khi máy vẫn có điện.
Ba quy tắc cứu được nhiều bàn tay: không bao giờ tháo che chắn hay cảm biến an toàn của máy; tắt máy, ngắt điện và treo biển báo khi vệ sinh, gỡ kẹt, thay khuôn; mặc gọn, không đeo nhẫn, vòng, không để tóc dài xoã khi làm cạnh trục quay. Nếu tổ trưởng bảo "cứ làm, máy vậy lâu rồi", bạn có quyền nói không.
Làm theo sản phẩm, chạy chỉ tiêu dễ khiến người ta bỏ qua các bước an toàn. Đây là chỗ cần tỉnh táo nhất: một ngày mất vài sản phẩm không đáng so với một ngón tay.
Mỏ đá, bãi cát và xe tải: rủi ro ngoài nhà máy
Vùng Bắc Tân Uyên cũ có các mỏ đá và bãi vật liệu, nhiều doanh nghiệp đăng ký ngành khai thác đá, cát, sỏi (theo danh bạ). Làm việc ở mỏ đá có rủi ro đặc thù: đá văng khi nổ mìn, sạt lở vách, máy xúc, xe ben chạy trong khu mỏ, bụi đá. Chỉ người được huấn luyện mới được vào khu vực nổ mìn, và phải tuân theo hiệu lệnh, giờ nổ của mỏ.
Tài xế, phụ xe chở đá, cát, vật liệu chạy trên các tuyến như ĐT 746, các huyện lộ trong xã cũng đối mặt rủi ro lớn: xe nặng, đường hẹp, có đoạn dốc, đông xe máy giờ tan ca. Ngủ đủ, kiểm tra phanh, đèn, che phủ thùng xe, và không chạy quá tải là cách bảo vệ mình và người khác.
Với người sống gần mỏ, chuyện bụi, tiếng nổ và hố nước sâu sau khai thác là vấn đề đời sống, được nói ở danh mục sông nước và đất đai của trang. Ở đây chỉ nhắc: hố mỏ ngập nước rất sâu, bờ dốc đứng, không phải chỗ tắm.
Người làm việc ở mỏ hay bãi vật liệu thường làm cho doanh nghiệp nhỏ, có khi theo kiểu công nhật không giấy tờ. Trước khi nhận việc, hỏi rõ có ký hợp đồng không, có đóng bảo hiểm và mua bảo hiểm tai nạn không. Với công việc rủi ro cao như vậy, làm mà không có bảo hiểm nghĩa là toàn bộ rủi ro đổ lên gia đình mình khi có chuyện.
Nóng, nước uống và mùa khô trong xưởng
Vùng Bắc Tân Uyên có mùa khô nắng gắt, thường từ khoảng cuối năm đến tháng tư, tháng năm. Trong nhà xưởng mái tôn, cạnh máy ép nhựa, lò sấy sơn hay khu hàn, nhiệt độ có thể cao hơn ngoài trời đáng kể. Làm việc nặng trong môi trường nóng kéo dài dễ dẫn đến mất nước, chuột rút, kiệt sức vì nóng, nặng hơn là say nắng, sốc nhiệt.
Dấu hiệu cần dừng lại: chóng mặt, nhức đầu, buồn nôn, tim đập nhanh, ra mồ hôi rất nhiều rồi đột ngột khô da, lơ mơ. Khi thấy mình hoặc người bên cạnh có những dấu hiệu đó, đưa ra chỗ mát, nới quần áo, cho uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh, báo người sơ cứu và gọi cấp cứu khi nặng.
Nhà máy có trách nhiệm cung cấp nước uống, bố trí thông gió, quạt, giờ nghỉ phù hợp. Người lao động nên uống nước đều trong ca chứ không chờ khát, bổ sung muối khoáng khi ra nhiều mồ hôi theo hướng dẫn của nhân viên y tế, và mặc đồ bảo hộ thoáng nhưng vẫn che kín phần cần che. Người mới chuyển từ vùng mát lên cần vài ngày để cơ thể quen dần.
Hoá chất: đọc hướng dẫn và giữ thói quen nhỏ
Trong nhà máy sơn, mực in, keo dán, xử lý bề mặt kim loại, người lao động tiếp xúc với nhiều loại hoá chất. Mỗi loại hoá chất nguy hiểm đều phải có phiếu an toàn hoá chất, ghi tính chất, nguy cơ, cách bảo hộ, cách sơ cứu khi dính vào da, mắt hay khi hít phải. Bạn có quyền được biết hoá chất mình đang dùng là gì và được hướng dẫn những thông tin đó.
Một vài thói quen nhỏ giảm rủi ro rõ rệt: không ăn uống, hút thuốc trong khu hoá chất; rửa tay kỹ trước khi ăn ca; không mang quần áo làm việc dính hoá chất về phòng trọ giặt chung với đồ của con nhỏ; không đựng hoá chất vào chai nước uống. Biết vị trí vòi rửa mắt, vòi tắm khẩn cấp nếu xưởng có.
Khi hoá chất bắn vào mắt, rửa ngay dưới vòi nước sạch liên tục trong nhiều phút rồi đến cơ sở y tế. Khi đổ tràn, không tự ý dọn nếu chưa được huấn luyện, báo người phụ trách và tránh xa khu vực.
Quyền của người lao động về an toàn
Luật An toàn, vệ sinh lao động và Bộ luật Lao động quy định một số quyền cơ bản mà người lao động nên biết, dù làm ở nhà máy lớn hay xưởng nhỏ:
- Được huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động trước khi giao việc và định kỳ; được hướng dẫn quy trình làm việc an toàn với máy móc, hoá chất mình dùng.
- Được cấp phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp với công việc, không phải tự mua.
- Được khám sức khoẻ định kỳ; người làm việc có yếu tố có hại được khám phát hiện bệnh nghề nghiệp.
- Được từ chối làm công việc hoặc rời khỏi nơi làm việc khi thấy rõ có nguy cơ xảy ra tai nạn đe doạ nghiêm trọng tính mạng, sức khoẻ, và phải báo ngay cho người quản lý trực tiếp; không bị xử lý vì việc này.
- Được bồi thường, trợ cấp và hưởng chế độ bảo hiểm khi bị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp theo quy định.
Đi cùng quyền là nghĩa vụ: chấp hành quy trình, sử dụng đúng đồ bảo hộ được cấp, báo ngay khi thấy nguy cơ hay sự cố. Tai nạn thường đến từ những lần bỏ qua nhỏ của cả hai phía.
Khi có tai nạn trong xưởng
Không ai muốn gặp, nhưng biết trước các bước giúp giảm hậu quả. Thứ tự chung:
- Dừng máy, ngắt điện hoặc nguồn nguy hiểm nếu làm được an toàn; không lao vào khi chính mình có thể bị nạn.
- Gọi to báo người xung quanh, báo tổ trưởng, người phụ trách y tế hoặc sơ cứu của nhà máy.
- Sơ cứu theo đúng cách đã được huấn luyện; không tự ý rút dị vật cắm sâu, không di chuyển người nghi chấn thương cột sống nếu không cần thiết.
- Gọi 115 hoặc đưa người bị nạn đến cơ sở y tế gần nhất khi cần; với vùng Bắc Tân Uyên, nhà máy thường có phương án đưa xuống phía Tân Thành hoặc Tân Uyên.
- Giữ nguyên hiện trường nếu có thể, chụp ảnh, ghi lại người chứng kiến; công ty có trách nhiệm khai báo, điều tra tai nạn theo quy định.
- Người bị nạn giữ lại giấy tờ khám chữa bệnh, biên bản để làm hồ sơ hưởng chế độ.
Đừng chấp nhận "giải quyết riêng" bằng một khoản tiền nhỏ mà bỏ qua chế độ tai nạn lao động, nhất là với chấn thương có thể để lại di chứng. Hỏi công đoàn cơ sở hoặc cơ quan quản lý lao động khi không rõ.
Câu hỏi thường gặp
Đồ bảo hộ có phải tự mua không?
Không. Người sử dụng lao động phải trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp với công việc cho người lao động. Nếu đồ được cấp đã hỏng, không vừa hoặc không đúng loại, hãy báo tổ trưởng để đổi. Không nên làm việc nguy hiểm khi thiếu đồ bảo hộ.
Khẩu trang y tế có đủ để làm xưởng gỗ không?
Thường là không đủ. Bụi gỗ chà nhám rất mịn, khẩu trang y tế hay khẩu trang vải lọc kém. Nên dùng khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn do công ty cấp, đeo kín mũi miệng suốt ca, và thay khi bẩn hay khó thở.
Thấy máy bị tháo che chắn an toàn thì làm gì?
Báo ngay cho tổ trưởng hoặc người phụ trách an toàn và đề nghị lắp lại trước khi vận hành. Nếu bị yêu cầu chạy máy trong tình trạng thấy rõ nguy hiểm đến tính mạng, bạn có quyền từ chối và báo cho người quản lý trực tiếp.
Làm ở mỏ đá có cần chứng chỉ gì không?
Tuỳ vị trí. Người vận hành máy xúc, xe ben, máy nghiền và người liên quan nổ mìn cần được đào tạo, huấn luyện và có chứng chỉ phù hợp theo quy định. Lao động phổ thông cũng phải được huấn luyện an toàn trước khi vào khu mỏ.
Bị điếc dần vì làm xưởng ồn có được bảo hiểm không?
Điếc do tiếng ồn là một bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm xã hội chi trả khi được giám định xác định. Người làm việc trong môi trường ồn có quyền được khám phát hiện bệnh nghề nghiệp. Giữ kết quả khám qua các năm làm căn cứ.
Tai nạn nhẹ có cần báo công ty không?
Nên báo, kể cả vết thương nhỏ. Việc ghi nhận giúp công ty sửa nguyên nhân trước khi xảy ra tai nạn nặng, và giúp bạn có căn cứ nếu vết thương sau này chuyển nặng. Nhiều tai nạn nặng có trước đó những lần suýt xảy ra mà không ai báo.