Tết ở vùng Bắc Tân Uyên có hai nhịp song song. Một nhịp là dòng công nhân nhập cư rời dãy trọ về quê từ khoảng giữa tháng Chạp, làm cả vùng vắng hẳn trong mấy tuần; nhịp kia là các gia đình gốc và người đã định cư lâu năm đón Tết theo lối Nam Bộ ở nhà vườn, gói bánh tét, cúng ông bà, đi thăm bà con dọc sông Đồng Nai, sông Bé.
Giữa hai nhịp đó là một nhóm người ít được nhắc tới: những công nhân ở lại ăn Tết xa quê vì làm ca, vì tiết kiệm tiền xe, hoặc vì đã coi nơi này là nhà. Bài này kể lại không khí Tết của từng nhóm, những điều người về quê nên chuẩn bị, những điều người ở lại có thể làm để Tết bớt buồn, và vài phong tục Tết của người gốc mà người mới đến nên biết để ứng xử cho phải.
Tháng Chạp: vùng công nghiệp vào mùa cao điểm
Tháng cuối năm âm lịch là thời gian bận rộn nhất của nhiều nhà máy: đơn hàng dồn, tăng ca nhiều, ai cũng muốn làm thêm để có khoản tiền mang về quê. Đường giờ tan ca đông hơn bình thường, chợ chiều sáng đèn muộn, các tiệm điện thoại, tiệm quần áo trong vùng đông khách nhất năm. Đây cũng là lúc tiền thưởng cuối năm được bàn tán nhiều nhất trong các dãy trọ.
Từ khoảng giữa tháng Chạp, những chuyến xe khách đầu tiên rời đi. Các nhà xe quen mặt với từng xóm trọ, nhận khách ngay đầu hẻm, chất đầy hành lý, xe máy, quà Tết lên nóc và gầm xe. Công đoàn nhiều doanh nghiệp, cùng các tổ chức đoàn thể của địa phương, có năm tổ chức xe đưa công nhân về quê hoặc hỗ trợ một phần vé; thông tin thường được báo qua nhà máy hoặc tổ dân phố.
Người gốc nhìn mùa này với cảm xúc lẫn lộn: chủ trọ biết sắp tới mấy tuần phòng trống, chủ quán biết khách sắp vắng, nhưng ai cũng vui vì những người thuê quen sắp được về nhà. Không ít chủ trọ giảm hoặc miễn tiền phòng tháng Tết cho người thuê lâu năm, một thói quen ân tình hay gặp ở vùng này.
Tết trong nhà máy: tất niên, thưởng và trực Tết
Ở vùng công nghiệp, cái Tết bắt đầu từ trong xưởng. Nhiều doanh nghiệp tổ chức tất niên cho công nhân, có bữa ăn chung, bốc thăm quà, văn nghệ do chính công nhân diễn; có nơi làm gọn bằng một suất quà Tết phát tận tay. Với nhiều người trẻ xa nhà, buổi tất niên ở nhà máy là bữa tiệc cuối năm duy nhất họ dự trước khi về quê.
Thưởng cuối năm là chủ đề được bàn nhiều nhất từ tháng Mười âm lịch. Mức thưởng do quy chế từng doanh nghiệp và kết quả kinh doanh quyết định, pháp luật không bắt buộc một con số chung; vì thế người lao động nên đọc kỹ quy chế thưởng, hỏi công đoàn cơ sở khi chưa rõ, thay vì nghe đồn từ nhà máy bên cạnh.
Một số nhà máy chạy liên tục hoặc cần người giữ máy, bảo vệ, xử lý nước thải trong những ngày Tết. Người trực Tết được trả lương làm việc ngày lễ theo quy định, thường cao hơn ngày thường. Với không ít công nhân, nhận trực Tết là lựa chọn có tính toán: kiếm thêm một khoản rồi về quê sau rằm tháng Giêng, khi vé xe rẻ hơn và đường bớt đông.
Chuẩn bị nếu về quê ăn Tết
Đường về quê dịp Tết từ Bình Dương cũ rất đông, nhất là các tuyến ra Bắc Trung Bộ và về miền Tây. Một vài bước chuẩn bị giúp chuyến đi an toàn hơn:
- Đặt vé xe sớm qua nhà xe có văn phòng, giấy tờ rõ ràng; cảnh giác với người bán vé qua mạng đòi chuyển khoản trước mà không có địa chỉ cụ thể.
- Nếu đi xe máy đường dài, kiểm tra xe kỹ, đi theo nhóm, nghỉ đúng giờ, không chạy ban đêm khi mệt; đường xa nên cân nhắc gửi xe theo xe khách.
- Báo chủ trọ ngày đi, ngày về; khoá cửa, rút điện, khoá van gas, không để đồ có giá trị trong phòng trọ trống nhiều tuần.
- Giữ giấy tờ tuỳ thân và giấy tờ xe gọn trong một túi; chụp ảnh lưu sẵn trong điện thoại phòng khi thất lạc.
- Hỏi rõ với nhà máy về lịch nghỉ, ngày đi làm lại và quy định khi về trễ, để không mất việc hoặc mất tiền chuyên cần.
Ngày trở lại sau Tết, đường từ các tỉnh về Bắc Tân Uyên cũng đông không kém. Đi sớm một hai ngày so với ngày nhà máy mở cửa giúp bạn có thời gian dọn phòng, mua đồ, nghỉ ngơi trước khi vào ca.
Xóm trọ những ngày giáp Tết
Khoảng một tuần trước Tết, nhiều dãy trọ quanh Tân Thành, Tân Định, Đất Cuốc cũ chỉ còn lác đác vài phòng sáng đèn. Hàng quán đầu hẻm đóng dần, chợ chiều thưa người bán, tiếng xe tan ca biến mất. Người lần đầu ở lại Tết thường bất ngờ với sự yên tĩnh này, nhất là khi đã quen với nhịp ồn ào cả năm.
Những ngày này cũng là lúc trộm cắp dễ xảy ra ở phòng trọ trống. Chủ trọ và tổ dân phố thường nhắc nhau tăng cường trông coi, khoá cổng sớm, để đèn hành lang. Người ở lại nên kết nối với nhau và với chủ trọ, để ý xe lạ, người lạ ra vào dãy trọ.
Một số chủ trọ, nhóm thiện nguyện và đoàn thể địa phương tổ chức bữa cơm tất niên hoặc phát quà cho công nhân ở lại. Thông tin thường lan qua nhóm Zalo của dãy trọ, của nhà máy hoặc qua tổ trưởng. Tham gia những buổi như vậy không chỉ để nhận quà, mà còn để quen thêm người cùng cảnh.
Tết của nhà vườn người gốc
Ở những ấp ven sông thuộc Thường Tân, Lạc An, Hiếu Liêm cũ hay các xóm vườn quanh Tân Thành, Tết vẫn theo nếp Nam Bộ. Từ hai mươi mấy tháng Chạp, nhà nhà quét dọn, sơn lại cổng, tỉa cây; mai vàng trong vườn được lặt lá để kịp nở. Ngày hai mươi ba tiễn ông Táo, những ngày sau đi tảo mộ, dọn dẹp mồ mả ông bà, nhiều nhà có mộ ngay trong vườn.
Bánh tét là món không thể thiếu, gói từ hai mươi tám, hai mươi chín, luộc suốt đêm bên bếp củi. Mâm cỗ cúng chiều ba mươi thường có thịt kho trứng, canh khổ qua nhồi thịt, dưa giá, củ kiệu, dưa món. Mâm ngũ quả kiểu Nam Bộ hay có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, những thứ nhiều nhà tự có trong vườn.
Mùng một, mùng hai, con cháu đi chúc Tết ông bà, cha mẹ, rồi đi thăm họ hàng dọc các ấp. Nhiều gia đình đến đình làng hoặc chùa gần nhà thắp nhang đầu năm. Không khí Tết ở đây chậm rãi, ấm cúng, khác hẳn sự vắng lặng của các dãy trọ chỉ cách vài con đường.
Một nét riêng của vùng này là nhiều gia đình gốc có con cháu làm ở nhà máy ngay trong vùng, nên Tết vẫn đủ mặt mà không cần đi xa. Những ngày đầu năm, xe con cháu từ Thủ Dầu Một, Dĩ An về đỗ kín sân, tiếng trẻ con chạy giỡn khắp vườn, khác hẳn cảnh xa quê của người thuê trọ.
Ở lại ăn Tết xa quê: làm gì cho bớt buồn
Nhiều công nhân ở lại vì nhà máy cần người trực Tết, vì muốn làm thêm ngày công hệ số cao, vì tiền vé xe khứ hồi quá lớn so với thu nhập, hoặc đơn giản vì gia đình đã chuyển hẳn vào đây. Với người lần đầu ở lại, đêm giao thừa xa nhà là lúc dễ chạnh lòng nhất.
Cách nhiều người chọn là gom nhau lại: vài phòng trọ góp tiền làm mâm cơm chiều ba mươi, cùng gói bánh, cùng xem pháo hoa qua điện thoại hoặc đến điểm bắn pháo hoa gần nhất nếu có. Gọi video về nhà vào giờ giao thừa, chuẩn bị bao lì xì nhỏ cho con chủ trọ, đi một vòng đình chùa trong vùng sáng mùng một là những việc nhỏ giúp Tết có không khí hơn.
Nếu được người gốc mời sang ăn Tết, bạn cứ nhận lời. Đây là lời mời thật lòng, không phải khách sáo. Mang theo một món quà nhỏ như hộp mứt, chai nước ngọt, giỏ trái cây, chúc Tết người lớn trong nhà và lì xì trẻ con là đủ phép lịch sự.
Mấy phong tục Tết người mới nên biết
Người miền Nam có vài kiêng kỵ ngày Tết, không ai bắt buộc nhưng hiểu để khỏi làm chủ nhà phật lòng:
- Xông đất: nhiều nhà để ý người bước vào nhà đầu tiên sau giao thừa; nếu không được nhờ, bạn nên tránh đến nhà người khác quá sớm sáng mùng một.
- Quét nhà ngày đầu năm: nhiều gia đình kiêng quét rác đổ đi trong mấy ngày đầu năm; ở trọ thì cứ dọn, nhưng đừng đổ rác trước cổng nhà người khác.
- Lời chúc: chúc sức khoẻ, bình an, làm ăn khá là đủ; tránh nhắc chuyện buồn, chuyện bệnh, chuyện nợ nần khi đi chúc Tết.
- Lì xì: trẻ con trong nhà người quen được lì xì bằng tiền mới, số tiền nhỏ, cốt ở cái ý; người lớn không lì xì cho người lớn tuổi hơn trừ cha mẹ, ông bà.
- Cúng đầu năm: nhà người gốc có thể đang cúng khi bạn đến; đứng đợi bên ngoài hoặc hẹn lúc khác, không chen vào chụp ảnh bàn thờ.
Những phong tục này khác nhau giữa các nhà, các vùng. Hỏi thẳng chủ nhà "nhà mình có kiêng gì không" là cách lịch sự và được người miền Nam đánh giá cao.
Sau rằm tháng Giêng: vùng đất sống lại
Từ mùng sáu, mùng bảy, những chuyến xe đầu tiên đưa người trở lại. Đến khoảng rằm tháng Giêng, phần lớn công nhân đã quay về, nhà máy chạy đủ ca, quán xá mở cửa trở lại, chợ đông dần. Đây cũng là lúc các doanh nghiệp tuyển người thay cho những ai không quay lại sau Tết, nên thông báo tuyển dụng dán khắp các cổng khu công nghiệp.
Với người đi tìm việc, sau Tết là thời điểm có nhiều cơ hội, nhưng cũng là lúc dễ gặp chiêu lừa nhận tiền giới thiệu việc làm. Nguyên tắc là không nộp tiền cho người môi giới không rõ ràng, nộp hồ sơ trực tiếp tại doanh nghiệp hoặc qua kênh chính thức. Chi tiết có trong danh mục khu công nghiệp và việc làm của trang.
Với người gốc, ra Giêng là lúc chuẩn bị cho mùa cúng đình ở nhiều làng, mùa làm vườn, và cho một năm buôn bán mới với những người thuê trọ quen thuộc. Vòng quay đó lặp lại mỗi năm, làm nên nhịp sống rất riêng của một vùng vừa là làng quê vừa là vùng công nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Công nhân ở Bắc Tân Uyên thường nghỉ Tết bao lâu?
Thời gian nghỉ Tết tuỳ từng doanh nghiệp, theo quy định của Bộ luật Lao động và thoả thuận riêng; nhiều nơi cho nghỉ dài hơn số ngày tối thiểu để công nhân về quê. Bạn nên hỏi phòng nhân sự lịch nghỉ cụ thể từ đầu tháng Chạp để đặt vé cho phù hợp.
Có xe hỗ trợ đưa công nhân về quê dịp Tết không?
Một số năm, công đoàn doanh nghiệp, tổ chức công đoàn địa phương và nhóm thiện nguyện có tổ chức xe hoặc hỗ trợ vé cho công nhân khó khăn. Không phải năm nào, nơi nào cũng có; thông tin thường được báo qua nhà máy, tổ dân phố hoặc công đoàn cơ sở.
Ở lại phòng trọ dịp Tết cần chú ý gì về an toàn?
Dãy trọ vắng người là lúc dễ mất trộm và cháy nổ. Bạn nên khoá cửa kỹ, không để xe ngoài hành lang qua đêm, tắt bếp và rút sạc khi ra ngoài, quen mặt người ở lại cùng dãy và báo chủ trọ nếu thấy người lạ ra vào.
Người gốc ở Bắc Tân Uyên ăn Tết có gì khác người miền Bắc?
Người gốc ở đây ăn Tết theo lối Nam Bộ: gói bánh tét thay bánh chưng, có thịt kho trứng, canh khổ qua, dưa giá, củ kiệu, mâm ngũ quả nhiều trái vườn. Nhiều gia đình nhập cư vẫn giữ bánh chưng, giò, dưa hành, nên mâm Tết trong cùng một xóm khá đa dạng.
Chợ ở Bắc Tân Uyên có mở cửa những ngày Tết không?
Chợ thường họp đến chiều ba mươi rồi nghỉ vài ngày đầu năm, mở lại dần từ mùng ba, mùng bốn; một số tạp hoá và cửa hàng tiện lợi mở sớm hơn. Người ở lại nên mua sẵn gạo, mì, đồ khô, nước uống đủ dùng cho mấy ngày đầu năm.
Được chủ nhà người địa phương mời ăn Tết thì nên mang gì?
Một món quà nhỏ là đủ: hộp bánh mứt, giỏ trái cây, lốc nước ngọt hoặc bao lì xì cho trẻ con trong nhà. Quan trọng hơn quà là chúc Tết người lớn tuổi trước, ăn uống vừa phải và cảm ơn chủ nhà khi ra về.