Vườn cây trái ở vùng Bắc Tân Uyên cũ tập trung chủ yếu ở dải đất thấp ven sông Đồng Nai và sông Bé, thuộc các xã Hiếu Liêm, Lạc An, Thường Tân cũ — nay gộp thành xã Thường Tân — và rải rác quanh nhà vườn ở những nơi khác. Đây là kiểu vườn tạp nhiều tầng: bưởi, mít, chôm chôm, sầu riêng, măng cụt, xoài, chuối, dừa trồng xen, không có một loại nào phủ kín cả vùng.
Bài này giải thích vì sao vườn trái tụ lại bên sông, mỗi loại thường cho trái vào thời gian nào, cách mua trái cây trực tiếp ở vườn sao cho tươi và đúng nguồn, và những thay đổi đang diễn ra khi một số hộ bỏ cao su để trồng cây ăn trái hoặc ngược lại, bỏ vườn để bán đất.
Vì sao vườn trái tụ lại bên sông
Cây ăn trái cần nước nhiều hơn cao su, nhất là vào mùa khô khi cây ra hoa, nuôi trái. Ở các triền đồi xa sông, mạch nước ngầm sâu, giếng khoan tốn kém, mùa khô đất nứt nẻ nên trồng cây ăn trái khó. Dải đất sát sông Đồng Nai và sông Bé có phù sa mịn, mạch nước nông, lại có thể bơm nước sông tưới, nên từ lâu người dân đã lập vườn ở đây.
Mặt khác, đất ven sông cũng là nơi người ta định cư sớm nhất, vì gần nguồn nước và đường sông. Những xóm cũ quanh bến sông có vườn cây được trồng qua nhiều đời: cây mít, cây xoài cổ thụ bên cạnh lớp cây mới. Đi vào những con đường đất nhỏ phía sông của Thường Tân, Lạc An cũ, bạn sẽ thấy nhà nằm sâu trong vườn, chỉ lộ mái ngói giữa tán cây.
Đổi lại, đất ven sông cũng có rủi ro riêng. Những năm nước lớn, đặc biệt khi hồ Trị An phía trên xả lũ, vườn sát mép nước có thể bị ngập vài ngày; nhiều loại cây như sầu riêng, chôm chôm rất sợ ngập úng rễ. Người làm vườn ở đây thường lên liếp, đắp bờ bao và chọn trồng cây chịu nước như bưởi, mít, chuối ở chỗ thấp, còn cây kén đất đặt ở chỗ cao hơn.
Những loại trái hay gặp trong vườn vùng này
Bưởi. Có mặt ở nhiều vườn ven sông, chủ yếu là các giống bưởi phổ biến ở Nam Bộ. Như đã nói ở bài tổng quan, bưởi Bạch Đằng là sản vật của cù lao Bạch Đằng phía nam, thuộc vùng Tân Uyên cũ; bưởi ở các xã phía bắc không mang tên đó và người bán thật thà cũng sẽ nói rõ.
Mít. Cây dễ trồng, chịu được đất xấu và ngập ngắn ngày, nên gần như vườn nào cũng có. Trái mít chín cây được bán ở chợ quê, mít non dùng nấu canh, làm gỏi, kho cá.
Chôm chôm và sầu riêng. Hai loại cây nhiệt đới quen thuộc của miền Đông Nam Bộ, cần đất thoát nước tốt và chăm kỹ. Một số hộ chuyển từ cao su sang trồng sầu riêng trên đất cao; đây là cây đầu tư lớn, kén kỹ thuật và rủi ro sâu bệnh nên không phải hộ nào cũng thành công.
Măng cụt. Có trong một số vườn cũ ven sông, thường là cây trồng lâu năm. Lưu ý măng cụt nổi tiếng của Bình Dương cũ gắn với vùng Lái Thiêu ở phía nam, không phải sản vật riêng của Bắc Tân Uyên.
Xoài, chuối, dừa, ổi, mãng cầu. Những cây trồng quanh nhà, cho trái gần như quanh năm hoặc theo đợt, chủ yếu để gia đình ăn và bán lẻ ngoài chợ. Chuối và dừa còn dùng lá, thân cho nhiều việc trong nhà.
Cây có múi khác. Cam, quýt, chanh có ở một số vườn, thường trồng nhỏ lẻ. Chanh không hạt và chanh ta hay được trồng ven nhà để dùng hằng ngày.
Khung mùa trái cây miền Đông để tham khảo
Mùa trái ở Đông Nam Bộ phụ thuộc chính vào mùa mưa, mùa khô và cách người làm vườn xử lý ra hoa. Bảng dưới là khung thường gặp; nhiều vườn hiện nay xử lý cho trái nghịch vụ nên thời gian có thể khác.
| Loại trái | Mùa chính thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sầu riêng | Khoảng giữa năm, đầu mùa mưa | Có vườn xử lý cho trái sớm hoặc muộn hơn |
| Chôm chôm | Khoảng tháng 5 đến tháng 8 | Trái chín đỏ, nên ăn sớm vì mau héo |
| Măng cụt | Khoảng tháng 5 đến tháng 7 | Cây già cho trái ít nhưng ngọt đậm |
| Bưởi | Rải rác quanh năm, nhiều vào cuối năm | Bưởi để được lâu hơn các loại trái khác |
| Mít | Gần như quanh năm, rộ vào mùa mưa | Mít non dùng làm rau quanh năm |
| Xoài | Mùa chính khoảng đầu năm đến giữa năm | Nhiều giống, nhiều vụ |
Khung này giúp bạn không mong tìm chôm chôm vào tháng mười hai hay sầu riêng tháng hai ở chợ quê. Thứ có bán ngoài vụ thường là trái nơi khác chở về hoặc trái xử lý nghịch vụ; không xấu, nhưng nên biết để hỏi đúng.
Mua trái cây tại vườn: các bước để mua đúng và giữ phép lịch sự
Vào mùa, nhiều nhà vườn ven sông bày trái cây ra cổng hoặc nhận khách vào hái. Để mua được trái tươi, đúng nguồn mà không làm phiền chủ vườn, có thể làm theo các bước:
- Hỏi trước nếu muốn vào vườn. Không phải nhà nào cũng đón khách; có nhà chỉ bán ở cổng. Gặp chủ nhà, hỏi xem có bán không, có cho xem vườn không rồi mới vào.
- Hỏi loại trái, giống và ngày hái. Trái hái buổi sáng thường tươi nhất. Người bán quen sẽ nói thẳng trái nào hái hôm nay, trái nào đã để vài ngày.
- Tự chọn nhưng nhẹ tay. Với sầu riêng, mít, nên nhờ chủ vườn chọn trái chín vừa ăn vì họ có kinh nghiệm gõ, ngửi. Không bóp, không lắc trái của người khác.
- Thoả thuận rõ cách tính trước khi hái hoặc cân: theo ký, theo trái hay theo mớ. Trang không nêu giá vì giá thay đổi theo mùa và năm được mất mùa.
- Mang về đúng cách. Trái chín cây mau hỏng nếu để trong cốp xe nóng; nên có thùng, giỏ thoáng và chở về sớm.
Một vài nhà vườn có thể nhận làm điểm tham quan cho nhóm nhỏ, nhưng đây không phải vùng du lịch miệt vườn có dịch vụ như miền Tây. Hãy coi đó là ghé thăm nhà người quen chứ không phải đi khu du lịch, và đừng xả rác, bẻ cành trong vườn.
Chăm vườn tạp qua mùa khô: nước, tỉa cành và giữ trái
Mùa khô ở Đông Nam Bộ kéo dài khoảng từ tháng mười hai đến tháng tư năm sau, gần như không mưa, nắng gắt và gió khô. Đây là lúc nhiều cây ăn trái ra hoa, đậu trái, nên cũng là lúc vườn cần nước nhất. Vườn sát sông có lợi thế bơm nước trực tiếp; vườn cách sông xa hơn phải dựa vào giếng, ao trữ hoặc kênh mương nội đồng. Những năm nắng hạn kéo dài, mực nước giếng hạ, nhiều chủ vườn phải đào sâu thêm hoặc tưới cách ngày để đủ nước cho cây chính.
Người làm vườn lâu năm ở các xóm ven sông thường tủ gốc bằng rơm, lá khô, vỏ trấu hoặc cỏ cắt để giữ ẩm, giảm bốc hơi. Nhiều vườn đã chuyển sang tưới nhỏ giọt hoặc tưới phun gốc để tiết kiệm nước và công. Tỉa cành sau thu hoạch giúp tán cây thông thoáng, ít sâu bệnh, ra hoa đều hơn ở vụ sau; cành tỉa được gom làm củi hoặc ủ phân chứ không đốt ngay trong vườn vào ngày gió.
Khi trái đã đậu, việc giữ trái quyết định thu nhập. Bưởi, mãng cầu, xoài hay được bao trái bằng túi giấy hoặc túi lưới để tránh ruồi đục trái, sâu và chim. Sầu riêng cần buộc, chống cành để trái không làm gãy cây khi lớn. Cuối mùa khô, những cơn mưa đầu mùa đến bất ngờ có thể làm nứt trái, rụng trái non; người có kinh nghiệm thường điều chỉnh tưới từ trước để cây không bị sốc nước. Những kỹ thuật này không khó, nhưng đòi hỏi người làm vườn có mặt thường xuyên, điều mà các hộ có người đi làm công nhân xa nhà khó giữ được.
Chuyển từ cao su sang cây ăn trái: được và mất
Khi giá mủ thấp kéo dài hoặc vườn cao su đến tuổi thanh lý, một số hộ ở Bắc Tân Uyên chuyển sang trồng cây ăn trái. Lý do thường là kỳ vọng thu nhập trên mỗi đơn vị đất cao hơn và thu hồi vốn nhanh hơn so với chờ cao su mới mở cạo. Đất cao su sau thanh lý cũng tương đối sạch cỏ, đã có đường lô, thuận tiện cho việc trồng mới.
Nhưng cây ăn trái đòi hỏi những thứ mà cao su không cần nhiều: nước tưới mùa khô, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, công tỉa cành, bao trái, thụ phấn, thu hái đúng lúc và đầu ra ổn định. Một vườn sầu riêng chẳng hạn cần đầu tư lớn trong nhiều năm trước khi có trái thương phẩm, và một trận ngập úng hay một đợt bệnh có thể làm mất trắng. Nhiều hộ thiếu kinh nghiệm đã phải bỏ dở giữa chừng.
Những người làm được thường bắt đầu nhỏ, trồng thử trên một phần đất, học từ vườn đã thành công, tham gia tổ hợp tác để có kỹ thuật và đầu ra chung, và chọn cây hợp với vị trí đất của mình. Cán bộ khuyến nông ở xã, các buổi tập huấn của ngành nông nghiệp là nguồn thông tin nên tận dụng trước khi chuyển đổi.
Vườn trái trước sức ép đô thị hoá
Vườn ven sông giữ được lâu hơn vườn cao su gần đường lớn, nhưng không đứng ngoài sức ép chung. Khi đường mở rộng, khu dân cư lan tới, nhiều chủ vườn nhận được lời hỏi mua đất. Có hộ bán một phần để lấy vốn xây nhà, chia cho con; có hộ bán hết rồi chuyển vào làm công nhân hoặc kinh doanh nhỏ.
Một xu hướng khác là vườn được giữ nhưng không còn chăm như xưa: chủ đi làm nơi khác, vườn chỉ hái trái cây lâu năm như mít, xoài, bưởi mà không trồng mới. Những vườn như vậy vẫn xanh nhưng sản lượng thấp dần. Đây cũng là lý do trái cây địa phương ngoài chợ quê ít đi so với trái chở từ nơi khác về.
Mặt tích cực là dân số tăng tạo ra lượng khách mua tại chỗ đông đảo, và ngày càng nhiều người thành phố tìm đến mua trái cây tại vườn vào cuối tuần. Một vườn được chăm tốt, bán thẳng cho khách quen, có thể sống được mà không cần đi qua nhiều tầng thương lái. Giữ được vườn ven sông cũng là giữ một vành đai xanh, giữ đất ven bờ khỏi xói lở.
Câu hỏi thường gặp
Bắc Tân Uyên có vườn trái cây cho khách vào tham quan không?
Có một số nhà vườn ven sông sẵn lòng cho khách vào xem và mua trái khi vào mùa, nhưng đây không phải vùng du lịch miệt vườn có dịch vụ đầy đủ. Nên hỏi trước, đi nhóm nhỏ, coi như ghé thăm nhà người quen và giữ gìn vườn của họ.
Bưởi ở Bắc Tân Uyên có phải bưởi Bạch Đằng không?
Không. Bưởi Bạch Đằng gắn với cù lao Bạch Đằng ở phía nam, thuộc vùng Tân Uyên cũ, không phải Bắc Tân Uyên. Vườn ven sông ở phía bắc cũng có bưởi nhưng không mang tên gọi đó. Khi mua nên hỏi rõ vườn ở đâu để biết đúng nguồn.
Mùa nào đi mua trái cây ở vùng này là hợp nhất?
Khoảng giữa năm, khi bắt đầu mùa mưa, là lúc nhiều loại trái miền Đông như sầu riêng, chôm chôm, măng cụt vào mùa cùng lúc. Bưởi, mít có rải rác quanh năm. Thời gian cụ thể thay đổi theo từng năm và theo cách người làm vườn xử lý ra hoa.
Đất cao su cũ có trồng sầu riêng được không?
Về kỹ thuật, nhiều nơi đã chuyển đất cao su sang sầu riêng, nhưng cây cần đất thoát nước tốt, nước tưới mùa khô, chăm sóc kỹ và vốn lớn trong nhiều năm. Nên trồng thử quy mô nhỏ, học từ vườn đã làm thành công và hỏi cán bộ khuyến nông trước khi chuyển đổi toàn bộ.
Vườn ven sông có hay bị ngập không?
Những vườn sát mép sông Đồng Nai, sông Bé có thể ngập vài ngày vào những năm nước lớn, nhất là khi hồ Trị An xả lũ. Người làm vườn thường lên liếp, đắp bờ bao và chọn cây chịu nước ở chỗ thấp. Mua đất vườn ven sông nên hỏi người trong xóm về mức nước các năm trước.
Làm sao biết trái cây ở chợ quê là trái của vùng?
Cách đơn giản là hỏi người bán vườn ở đâu và để ý mùa vụ. Trái có nhiều vào đúng mùa, hình dáng không đều, bán số lượng nhỏ thường là trái vườn nhà. Trái ngoài vụ, đồng đều, số lượng lớn thường là hàng chở từ vùng khác về.