Vùng Bắc Tân Uyên nằm trong địa bàn Chiến khu D, căn cứ kháng chiến lớn của miền Đông Nam Bộ trải hai bờ sông Đồng Nai. Phía Bắc Tân Uyên có các địa điểm ghi dấu nhỏ, rải rác trong xã; phía bên kia sông, thuộc tỉnh Đồng Nai, có khu di tích được xây dựng quy mô hơn. Muốn tham quan, cách chắc nhất là hỏi chính quyền xã hoặc nhà văn hoá địa phương về điểm đang mở cửa, rồi kết hợp với một chuyến đi trong ngày.
Bài này không kể lại lịch sử chiến khu, phần đó đã có trong mục lịch sử của trang. Ở đây chỉ bàn chuyện thực hành: chuẩn bị gì, đi thế nào, nên xem gì, ứng xử ra sao ở nơi tưởng niệm, và làm sao để một buổi đưa con hay học sinh đi thăm di tích có ý nghĩa hơn là một chuyến chụp ảnh.
Chiến khu D trên thực địa hôm nay trông thế nào
Nhiều người hình dung chiến khu là một khu rừng lớn còn nguyên, có đường mòn, hầm hào được giữ lại như bảo tàng ngoài trời. Thực tế ở phía Bắc Tân Uyên khác khá nhiều. Rừng xưa phần lớn đã thành vườn cao su, vườn cây ăn trái, khu dân cư và khu công nghiệp. Dấu vết còn lại chủ yếu là những bia ghi địa điểm, nhà bia tưởng niệm, nghĩa trang liệt sĩ và ký ức của những người lớn tuổi trong vùng.
Vì vậy chuyến thăm di tích ở đây không giống chuyến tham quan một khu du lịch có lối đi, bảng chỉ dẫn và quầy vé. Có điểm chỉ là một tấm bia ven đường giữa vườn cây; có điểm là khu tưởng niệm có sân, có cổng, được chăm sóc thường xuyên. Biết trước điều này giúp người đi không thất vọng và chuẩn bị tâm thế phù hợp: đến để tưởng nhớ và hiểu, không phải để được giải trí.
Phía bên kia sông, trên đất Vĩnh Cửu cũ của tỉnh Đồng Nai, vùng rừng còn lại nhiều hơn và có khu di tích Chiến khu D được đầu tư, gắn với khu bảo tồn thiên nhiên. Người muốn có một buổi tham quan bài bản thường đi sang phía này; người muốn tìm hiểu vùng đất mình đang sống thì bắt đầu từ các địa điểm ngay trong xã.
Các bước chuẩn bị trước khi đi
Thông tin về giờ mở cửa, tình trạng tu bổ hay các dịp lễ của từng di tích thay đổi theo năm. Mấy bước sau giúp tránh cảnh chạy cả buổi tới nơi thì cổng đóng:
- Xác định điểm muốn tới. Hỏi Uỷ ban nhân dân xã, nhà văn hoá hoặc hội cựu chiến binh địa phương về các địa điểm ghi dấu Chiến khu D trong xã và tình trạng hiện nay.
- Hỏi giờ mở cửa và người hướng dẫn. Một số nhà tưởng niệm có người trông coi, có thể mở cửa hoặc kể chuyện nếu được báo trước; một số điểm ngoài trời thì đến lúc nào cũng được.
- Tránh trùng ngày có lễ lớn nếu muốn yên tĩnh, hoặc ngược lại, chọn đúng những ngày kỷ niệm nếu muốn thấy không khí tưởng niệm của địa phương.
- Xem đường đi. Một số điểm nằm sâu trong đường vườn; mùa mưa đường đất có thể lầy. Hỏi kỹ có đi được xe máy hay ô tô.
- Chuẩn bị đồ dâng nếu muốn: hoa tươi, nén nhang. Không cần phô trương; sự trang trọng nằm ở thái độ.
- Đọc trước một chút lịch sử về Chiến khu D để khi đứng trước tấm bia, người đi hiểu mình đang ở đâu và vì sao nơi này được ghi nhớ.
Nên xem gì, chú ý gì ở mỗi loại địa điểm
Bia ghi địa điểm. Thường ghi tên sự kiện, đơn vị, thời gian. Dành vài phút đọc kỹ và nhìn quanh: địa hình lúc ấy là rừng, suối hay ven sông, vì sao nơi này được chọn. Ở vùng Bắc Tân Uyên, nhiều địa điểm gắn với sông Đồng Nai và sông Bé, nên nhìn ra hướng sông sẽ hiểu hơn.
Nhà bia, nhà tưởng niệm. Có thể có danh sách người đã hy sinh, hình ảnh, hiện vật. Đi nhẹ, nói nhỏ, không chạm vào hiện vật khi không được phép. Nếu có người trông coi, hỏi xem được chụp ảnh không.
Nghĩa trang liệt sĩ. Là nơi để tưởng niệm chứ không phải điểm check-in. Thắp nhang, đi dọc các hàng mộ, đọc tên, quê quán — nhiều người ngạc nhiên khi thấy liệt sĩ ở đây quê từ khắp các vùng.
Khu di tích quy mô lớn bên kia sông. Thường có nhà trưng bày, mô hình hầm, lán trại tái hiện và lối đi trong rừng. Dành ít nhất nửa ngày, đi giày bệt, mang nước, xịt chống côn trùng vì khu vực gần rừng.
Câu chuyện của người địa phương. Thứ quý nhất mà không bia nào ghi được. Nếu có dịp trò chuyện với người lớn tuổi, hãy nghe nhiều hơn hỏi, và tôn trọng khi họ không muốn kể.
Đưa học sinh hoặc con nhỏ đi thăm di tích
Nhiều trường học ở vùng Tân Uyên, Bắc Tân Uyên cũ tổ chức cho học sinh về nguồn ở các di tích trong vùng. Phụ huynh cũng có thể tự đưa con đi. Điều quyết định một buổi như vậy có giá trị hay không là việc chuẩn bị câu chuyện: trẻ nhớ những gì gắn với con người và tình huống cụ thể, chứ không nhớ con số và tên đơn vị.
Trước khi đi, kể cho con nghe một câu chuyện đơn giản về cuộc sống trong rừng thời kháng chiến: ăn gì, ngủ ở đâu, vì sao phải ở gần sông, vì sao phải giữ im lặng. Khi tới nơi, để trẻ tự quan sát và đặt câu hỏi. Sau chuyến đi, có thể cùng con vẽ lại, viết vài dòng, hay đơn giản là kể cho ông bà nghe những gì đã thấy.
Với học sinh lớn hơn, có thể giao việc: tìm hiểu một địa điểm, ghi lại thông tin trên bia, phỏng vấn người trông coi. Việc tự tìm hiểu biến buổi đi thành bài học thật thay vì một chuyến dã ngoại. Nhớ nhắc trẻ về cách ứng xử: không leo lên bia, không chạy nhảy ở nghĩa trang, không vẽ bậy lên tường hay thân cây.
Kết hợp di tích với chuyến đi trong ngày
Thăm di tích thường chỉ mất một đến hai giờ. Có thể ghép với những hoạt động khác trong vùng, miễn giữ được không khí tôn trọng của phần tham quan chính:
| Cách ghép | Thứ tự gợi ý | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Di tích và bờ sông | Sáng thăm di tích, trưa nghỉ ở bờ sông Đồng Nai | Gia đình, nhóm bạn |
| Di tích và chợ quê | Sáng đi chợ Tân Thành cũ, sau đó thăm di tích | Người thích tìm hiểu đời sống |
| Hai bờ chiến khu | Một buổi phía Bắc Tân Uyên, một buổi sang khu di tích bên Đồng Nai | Người muốn tìm hiểu kỹ, học sinh lớp lớn |
| Di tích theo dịp lễ | Đi đúng ngày kỷ niệm, dự lễ dâng hương của địa phương | Cựu chiến binh, gia đình có người thân từng ở chiến khu |
| Đạp xe về nguồn | Đạp xe theo đường vườn, dừng ở các bia địa điểm | Nhóm đạp xe có kinh nghiệm |
Dù ghép thế nào, nên để phần thăm di tích vào lúc còn tỉnh táo, không phải lúc mệt và nóng giữa trưa. Đến nơi tưởng niệm với trang phục lịch sự, không mặc đồ bơi hay đồ quá ngắn dù sau đó định ra sông.
Ứng xử ở nơi tưởng niệm
Nơi tưởng niệm ở vùng chiến khu cũ không chỉ là di tích mà còn là nơi gia đình của những người đã mất về thắp nhang. Người tham quan nên ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không bật nhạc, không bày đồ ăn uống ngay trong khuôn viên. Nếu đi đông người, giữ trật tự, không chen chỗ khi có đoàn khác đang làm lễ.
Chụp ảnh là chuyện bình thường, nhưng nên chụp phong cảnh, kiến trúc, tấm bia một cách nghiêm túc; tránh tạo dáng vui đùa trước mộ hay bia tưởng niệm. Khi thấy có người đang khấn vái, đứng lùi lại, chờ họ xong rồi mới chụp. Một số nơi có quy định riêng về chụp ảnh bên trong nhà trưng bày, hỏi trước là cách tốt nhất.
Trước khi rời đi, nhìn lại xem có để lại rác, chân nhang, giấy gói hoa hay không. Mang chúng về hoặc bỏ vào nơi quy định. Những nơi này được chăm sóc bởi người địa phương, thường là người lớn tuổi hoặc tình nguyện; giữ sạch là cách đơn giản nhất để cảm ơn họ.
Tìm hiểu thêm sau chuyến đi
Một buổi tham quan chỉ mở ra câu chuyện. Muốn hiểu sâu hơn về Chiến khu D, có thể đọc các sách lịch sử địa phương do tỉnh Bình Dương, tỉnh Đồng Nai cũ hoặc các huyện cũ xuất bản, tìm tại thư viện, nhà văn hoá. Bảo tàng cấp tỉnh trước đây cũng có các phòng trưng bày về kháng chiến miền Đông.
Người có ông bà, cha mẹ từng hoạt động ở vùng này có thể tìm gặp hội cựu chiến binh, ban liên lạc truyền thống để hỏi thêm. Nhiều câu chuyện gia đình được nối lại nhờ một lần về thăm chiến khu cũ, một cái tên đọc được trên bia.
Còn với người mới chuyển về sống ở Bắc Tân Uyên, biết rằng mảnh đất mình đang ở từng là rừng căn cứ, từng có những người sống và chết ở đây, là một cách để gắn bó hơn với nơi ở mới. Lịch sử không chỉ nằm trong sách mà nằm ngay dưới những con đường đất đỏ và hàng cao su quen thuộc.
Sang phía Đồng Nai: những điều cần tính trước
Ghép một chuyến thăm hai bờ chiến khu nghe hấp dẫn nhưng quãng đường không ngắn. Từ vùng Bắc Tân Uyên phải qua sông Đồng Nai rồi đi tiếp một chặng khá dài lên vùng rừng phía Vĩnh Cửu cũ. Nên chia làm hai chuyến, mỗi chuyến một bờ, thay vì dồn hết vào một ngày rồi về trong mệt mỏi.
Vùng rừng bên kia sông nằm trong khu bảo tồn, có quy định riêng về lối đi, giờ vào, việc đốt lửa, hái lượm và đưa phương tiện vào trong. Người tham quan cần tuân thủ hướng dẫn của ban quản lý, không tự đi sâu vào rừng, không mang loa, không để rác. Trẻ nhỏ phải đi sát người lớn vì đường rừng có rễ cây, dốc trơn và côn trùng.
Mùa mưa, đường rừng và lối đi trong khu di tích có thể lầy, một số hạng mục ngoài trời có khi tạm đóng. Gọi hỏi trước qua kênh thông tin chính thức của khu di tích hoặc theo dõi thông báo mới nhất trước khi khởi hành. Mùa khô đi dễ hơn, nhưng nắng gắt, phải mang đủ nước.
Câu hỏi thường gặp
Thăm các di tích Chiến khu D ở Bắc Tân Uyên có mất phí không?
Các bia địa điểm, nhà bia tưởng niệm và nghĩa trang liệt sĩ do địa phương quản lý thường không thu phí. Khu di tích quy mô lớn bên phía Đồng Nai có thể có quy định riêng về vé hoặc phí dịch vụ; nên kiểm tra thông tin mới nhất trước khi đi.
Làm sao biết chính xác các địa điểm ghi dấu nằm ở đâu?
Cách tin cậy nhất là hỏi Uỷ ban nhân dân xã, nhà văn hoá hoặc hội cựu chiến binh. Bản đồ trên điện thoại đôi khi ghi sai vị trí hoặc thiếu các điểm nhỏ. Người dân ở gần các bia thường biết rất rõ và sẵn lòng chỉ đường.
Có nên đi vào rừng tìm dấu tích hầm hào cũ không?
Không nên tự ý. Phần lớn đất ở đây là vườn có chủ, và rừng còn lại có thể thuộc diện quản lý, bảo vệ. Ngoài ra vùng chiến trường cũ vẫn có nguy cơ còn vật nổ sót lại. Chỉ đi theo lối có sẵn ở khu di tích, có hướng dẫn.
Mặc gì khi đi thăm nghĩa trang liệt sĩ và nhà tưởng niệm?
Quần áo lịch sự, kín vai và gối, màu nhã. Giày dép thoải mái để đi bộ. Nếu đi kết hợp với dã ngoại bờ sông, mang thêm đồ thay và chỉ đổi sau khi đã rời khu tưởng niệm.
Học sinh nhỏ tuổi có hợp đi thăm di tích chiến khu không?
Hợp, nếu người lớn chuẩn bị câu chuyện vừa sức và giữ buổi đi ngắn. Trẻ tiểu học nên đi một đến hai địa điểm, kết hợp nghỉ ngơi ở chỗ có bóng mát. Tránh kể chi tiết đau thương quá mức; tập trung vào cuộc sống, lòng dũng cảm và sự đoàn kết.
Khu di tích Chiến khu D bên Đồng Nai đi từ Bắc Tân Uyên thế nào?
Phải qua sông Đồng Nai bằng cầu sang phía Vĩnh Cửu cũ rồi đi tiếp theo đường tỉnh lên vùng rừng. Tuyến đi cụ thể tuỳ điểm xuất phát; nên dùng bản đồ trên điện thoại kết hợp hỏi đường và dành trọn một buổi cho chặng này.