Ở vùng Bắc Tân Uyên cũ, rau màu và cây ngắn ngày được trồng nhiều nhất trên các bãi bồi ven sông Đồng Nai, sông Bé và những ruộng trũng ven suối; người trồng làm theo con nước: mùa khô nước rút thì xuống giống, mùa mưa nước lên thì thu hoạch sớm hoặc để đất nghỉ.
Trên đất đồi cao hơn, cây ngắn ngày như khoai mì, bắp, đậu phộng thường được trồng xen trong vườn cao su non hoặc trên đất mới thanh lý. Bài này giải thích lịch trồng theo mùa nước, những loại rau màu hay gặp, rau đi đâu sau khi hái, và người mua có thể làm gì để chọn được rau an toàn trong một vùng đang nhiều nhà xưởng.
Bãi bồi: mảnh đất cho mượn theo mùa
Bãi bồi là phần đất thấp sát mép sông, bị ngập khi nước lớn và lộ ra khi nước rút. Mỗi mùa lũ, nước sông mang theo phù sa mịn đọng lại trên bãi, làm đất màu mỡ, tơi xốp. Ở đoạn sông Đồng Nai chảy qua Thường Tân, Lạc An, Hiếu Liêm cũ và quanh nơi sông Bé đổ vào, nhiều bãi như vậy đã được người dân trồng rau màu qua nhiều thế hệ.
Người trong vùng hay nói bãi bồi là đất sông cho mượn. Nó cho năng suất tốt mà ít cần phân, nhưng không bao giờ thuộc hẳn về người trồng: năm nước lớn, bãi có thể bị cuốn mất một mảng, năm khác lại bồi thêm chỗ mới. Việc sử dụng bãi bồi ven sông cũng chịu sự quản lý của nhà nước về hành lang bảo vệ bờ sông; người muốn canh tác nên hỏi chính quyền xã về quy định ở từng đoạn.
Vì phụ thuộc mực nước, rau màu trên bãi không phải chuyện quanh năm. Khi hồ Trị An phía thượng nguồn tích nước hay xả nước, mực sông ở đoạn này có thể lên xuống nhanh hơn so với sông tự nhiên. Người trồng lâu năm thường để ý thông báo xả lũ của hồ và kinh nghiệm của chính mình để quyết định ngày xuống giống, ngày thu hoạch.
Lịch trồng theo con nước để tham khảo
Bảng dưới mô tả nhịp canh tác thường gặp trên bãi bồi và ruộng ven suối ở Đông Nam Bộ. Mỗi năm mưa và lịch vận hành hồ chứa khác nhau nên chỉ dùng làm khung tham khảo.
| Thời kỳ | Tình trạng đất bãi | Việc thường làm | Cây hay trồng |
|---|---|---|---|
| Cuối mùa mưa, nước bắt đầu rút | Đất còn ướt, phù sa mới đọng | Dọn rác lũ, làm đất, lên luống | Rau ăn lá ngắn ngày như cải, rau muống |
| Giữa mùa khô | Đất khô ráo, cần tưới | Tưới bằng nước sông, giếng nông; vụ chính | Bầu, bí, khổ qua, dưa leo, bắp, đậu phộng |
| Cuối mùa khô, đầu mùa mưa | Mưa đầu mùa, nước còn thấp | Thu hoạch dứt điểm, gieo vụ ngắn | Rau ăn lá, rau thơm, bắp ngắn ngày |
| Giữa mùa mưa, nước lên | Bãi có thể ngập một phần hoặc toàn bộ | Đất nghỉ, chuyển lên trồng trên đất cao | Ít trồng trên bãi; trồng quanh nhà |
Kinh nghiệm chung của người trồng bãi là không đặt cược toàn bộ vốn vào vụ cuối mùa khô, vì một đợt mưa lớn bất thường hay đợt xả nước có thể làm ngập bãi trước khi kịp thu. Chia nhỏ diện tích, gieo so le nhiều đợt là cách giảm rủi ro.
Những loại rau màu và cây ngắn ngày hay gặp
Rau ăn lá. Cải ngọt, cải xanh, rau muống, mồng tơi, rau dền, xà lách và các loại rau thơm. Đây là nhóm quay vòng nhanh, vài tuần đã thu, hợp với bãi bồi và ruộng nhỏ gần nhà.
Rau ăn trái. Bầu, bí đao, bí đỏ, mướp, khổ qua, dưa leo, đậu đũa. Cần làm giàn, tốn công hơn rau ăn lá nhưng cho thu nhiều đợt.
Bắp. Bắp nếp, bắp ngọt trồng trên bãi và trên đất đồi. Bắp luộc, bắp nướng bán ven đường, ở chợ và quanh cổng khu công nghiệp vào giờ tan ca.
Đậu phộng. Hợp với đất cát pha, đất xám nhẹ, thường trồng mùa khô trên bãi hoặc trồng xen trong vườn cao su non. Đậu phộng luộc, rang là món quen trong vùng.
Khoai mì. Cây chịu hạn, dễ trồng trên đất đồi nghèo, có thời là cây trồng xen phổ biến trong vườn cao su kiến thiết cơ bản. Củ mì được luộc, hấp, làm bánh hoặc bán cho cơ sở chế biến tinh bột ở khu vực lân cận.
Khoai lang, củ đậu và rau gia vị. Trồng nhỏ lẻ quanh nhà, chủ yếu để ăn và bán lặt vặt ngoài chợ sáng. Sả, ớt, gừng, nghệ hay được trồng ở góc vườn.
Cây ngắn ngày trên đất đồi: trồng xen và trồng tạm
Không phải cây ngắn ngày nào cũng mọc ở bãi bồi. Trên đất đồi xám và đỏ vàng phía Tân Định, Đất Cuốc, Tân Thành cũ, khoai mì, bắp, đậu phộng thường xuất hiện ở hai dạng. Dạng thứ nhất là trồng xen giữa các hàng cao su non trong mấy năm đầu, khi tán cây chưa khép, để có thu nhập trong lúc chờ cao su lớn. Dạng thứ hai là trồng tạm trên đất vừa thanh lý vườn cũ hoặc đất đang chờ chuyển mục đích.
Trồng xen có lợi là đất không bỏ trống, cỏ dại ít mọc, người làm vườn có tiền đều hơn. Nhưng nếu trồng quá sát gốc hoặc trồng khoai mì liên tục nhiều vụ, đất bị lấy kiệt dinh dưỡng, cây chính chậm lớn. Người làm lâu năm thường chừa khoảng cách với hàng cao su và luân phiên đậu phộng, đậu xanh với khoai mì để đất được phục hồi.
Ở những khu đất trống chờ dự án, việc trồng tạm cây ngắn ngày khá phổ biến. Chủ đất cho người quen mượn trồng để giữ đất sạch, đổi lại người trồng có thu hoạch. Người thuê, mượn đất kiểu này nên thoả thuận rõ thời hạn, ai lo tưới, ai chịu thiệt nếu đất phải giao trước khi thu hoạch, để tránh tranh chấp.
Một ngày của người trồng rau bãi và những rủi ro ít ai thấy
Người trồng rau trên bãi bồi thường bắt đầu từ lúc trời vừa sáng, khi nắng còn dịu. Việc đầu tiên là tưới: ngày trước gánh nước bằng đôi thùng từ mép sông lên, nay phần nhiều dùng máy bơm nhỏ, ống dẫn và vòi phun. Sau đó là nhổ cỏ, bắt sâu, làm giàn cho bầu bí, thu hoạch những luống đã đến ngày. Rau thu xong được rửa sơ, bó lại, chở bằng xe máy ra chợ hoặc giao cho mối buôn trước tám, chín giờ sáng để còn tươi.
Buổi trưa nắng gắt, người trồng nghỉ trong chòi tạm dựng ngay trên bãi, chiều mát lại ra tưới đợt hai. Mùa khô có thể phải tưới hai lần mỗi ngày với rau ăn lá. Công việc lặp đi lặp lại, ít có ngày nghỉ, thu nhập phụ thuộc vào thời tiết và giá chợ. Nhiều người trồng bãi là người lớn tuổi, con cái đã vào làm nhà máy; họ giữ ruộng rau vừa để có thu nhập, vừa vì quen tay.
Bên cạnh nước lên bất ngờ, người trồng bãi còn gặp những rủi ro ít người ngoài để ý. Bờ sông ở một số đoạn bị sạt lở, bãi có thể mất một mảng sau một đêm. Máy bơm, ống nước để trên bãi dễ bị mất trộm. Chuột, ốc bươu vàng phá hoại rau non. Đi lại trên bãi trơn, sát mép nước sâu vào mùa mưa có nguy cơ trượt chân, nhất là với người già và trẻ nhỏ theo cha mẹ ra bãi. Người trồng nên làm lối đi chắc, không để trẻ chơi gần mép sông và có người đi cùng khi làm việc lúc nước lớn.
Rau đi đâu: chợ quê, bếp ăn và quán cơm công nhân
Phần lớn rau màu của vùng không đi xa. Buổi sáng, người trồng chở rau ra chợ ở các trung tâm xã cũ hoặc giao cho mối buôn quen. Một phần đáng kể đi vào các bếp ăn tập thể của nhà máy, quán cơm bình dân và bếp nấu suất ăn công nghiệp quanh các khu, cụm công nghiệp. Với hàng chục nghìn bữa ăn mỗi ngày trên địa bàn, nhu cầu rau là rất lớn và ổn định.
Tuy nhiên, rau vùng bãi bồi chỉ đáp ứng được một phần. Bếp ăn công nghiệp cần nguồn hàng đều, số lượng lớn, có giấy tờ nguồn gốc, nên thường lấy từ chợ đầu mối hoặc nhà cung cấp chuyên nghiệp. Hộ trồng nhỏ muốn bán thẳng cho bếp ăn cần liên kết với nhau, có giấy chứng nhận về an toàn thực phẩm theo quy định hiện hành và giữ được lịch giao hàng.
Đây là khoảng trống mà các hợp tác xã, tổ hợp tác rau an toàn có thể lấp. Một tổ gồm vài chục hộ, cùng quy trình, cùng lịch gieo, cùng một đầu mối ký hợp đồng có sức mặc cả tốt hơn nhiều so với từng hộ đi bán lẻ. Người quan tâm có thể hỏi cán bộ nông nghiệp ở xã về các tổ hợp tác đang hoạt động.
Bên cạnh bếp ăn, các chợ xóm trọ tự phát họp vào chiều tối quanh khu nhà trọ công nhân cũng là đầu ra quen thuộc. Người lao động tan ca ghé mua bó rau, trái bầu, vài trái bắp để nấu bữa tối, nên những sạp rau nhỏ của người trồng bãi thường bán hết trong vài giờ. Kênh bán này không cần giấy tờ phức tạp nhưng số lượng nhỏ và phụ thuộc nhịp tăng ca của nhà máy.
Chọn rau an toàn ở một vùng nhiều nhà xưởng
Rau trồng gần khu công nghiệp làm nhiều người lo về nước tưới và không khí. Không có cách nhìn bằng mắt để biết chắc rau sạch hay không, nhưng có thể giảm rủi ro bằng mấy việc:
- Mua của người trồng quen, hỏi rau trồng ở đâu, tưới bằng nước gì. Rau trên bãi bồi xa nhà xưởng, tưới nước sông lấy ở đoạn thông thoáng hoặc nước giếng thường an tâm hơn rau trồng sát mương thoát nước.
- Đi xem chỗ trồng nếu có dịp. Một ruộng rau gọn gàng, có chỗ để bao bì thuốc riêng, không có rác thải lạ là dấu hiệu người trồng cẩn thận.
- Ưu tiên rau đúng mùa. Rau trái vụ thường cần nhiều thuốc và phân hơn để chống sâu bệnh.
- Rửa kỹ dưới vòi nước chảy, ngâm nước sạch một lúc rồi rửa lại; nấu chín với những loại rau không chắc nguồn.
- Với bếp ăn, quán ăn: yêu cầu nhà cung cấp có giấy tờ nguồn gốc, lưu mẫu theo quy định an toàn thực phẩm và đổi nhà cung cấp khi phát hiện bất thường.
Người trồng rau cũng có lợi khi làm minh bạch: khách quen tin tưởng sẽ quay lại, và các bếp ăn sẵn sàng trả công bằng hơn cho nguồn hàng họ biết rõ.
Câu hỏi thường gặp
Bãi bồi ven sông Đồng Nai có được tự do canh tác không?
Bãi bồi ven sông nằm trong diện quản lý của nhà nước về đất đai và hành lang bảo vệ bờ sông. Việc canh tác ở từng đoạn có thể được cho phép, hạn chế hoặc cấm tuỳ quy định địa phương. Người muốn trồng trên bãi nên hỏi chính quyền xã trước để tránh vi phạm.
Mùa nào trồng rau trên bãi bồi là an toàn nhất?
Giữa mùa khô thường là vụ chính và ít rủi ro nhất vì nước sông thấp, bãi khô ráo. Vụ cuối mùa khô dễ gặp mưa lớn hoặc nước lên sớm. Người trồng nên chia nhỏ diện tích, gieo nhiều đợt và theo dõi thông báo vận hành hồ Trị An để chủ động thu hoạch.
Trồng khoai mì xen trong vườn cao su có hại cây không?
Trồng xen trong mấy năm đầu giúp có thu nhập và hạn chế cỏ dại, nhưng nếu trồng quá sát gốc hoặc trồng khoai mì liên tục nhiều vụ, đất bị bạc màu và cây cao su chậm lớn. Nên chừa khoảng cách với hàng cao su và luân phiên với cây họ đậu.
Hộ trồng rau nhỏ có bán được cho bếp ăn công nhân không?
Có thể, nhưng bếp ăn thường cần nguồn hàng đều, số lượng lớn và giấy tờ về an toàn thực phẩm. Hộ nhỏ đi riêng lẻ khó đáp ứng; liên kết qua tổ hợp tác hoặc hợp tác xã, có chung quy trình và đầu mối ký hợp đồng là cách khả thi hơn.
Rau trồng gần khu công nghiệp có ăn được không?
Không thể kết luận chung cho mọi nơi. Rủi ro phụ thuộc vào nguồn nước tưới, khoảng cách với nguồn thải và cách chăm sóc. Nên mua của người trồng quen, hỏi rõ chỗ trồng và nguồn nước, rửa kỹ và nấu chín khi không chắc chắn về nguồn gốc rau.
Mượn đất trống chờ dự án để trồng rau cần lưu ý gì?
Cần thoả thuận rõ bằng văn bản về thời hạn mượn, ai chịu chi phí tưới tiêu, và cách xử lý nếu chủ đất cần lấy lại đất trước khi thu hoạch. Nên kiểm tra đất có bị đổ chất thải xây dựng hay hoá chất không trước khi trồng cây ăn được.