Sông Đồng Nai đoạn chảy qua vùng Bắc Tân Uyên cũ không còn là đường đi lại chính như xưa, nhưng vẫn là một tuyến giao thông thật: sà lan chở cát, đá, vật liệu; ghe xuồng của người đánh bắt, nuôi cá; thuyền nhỏ của người dân qua lại giữa các bãi, các vườn ven sông. Ra sông thì luôn mặc áo phao, không đi lúc giông, không chạy đêm khi không có đèn, và theo dõi thông báo xả nước của hồ Trị An vào mùa mưa.
Bài này dành cho người sống ven sông, người có thuyền nhỏ, người đi câu, đi dã ngoại và người muốn hiểu vì sao con sông trước nhà có những chiếc sà lan chạy ngang mỗi ngày. Quy định về phương tiện thuỷ nội địa được nhắc ở mức nguyên lý; khi cần chính xác, hãy xem văn bản hiện hành và hỏi cơ quan quản lý đường thuỷ.
Con sông từng là con đường chính
Trước khi đường nhựa phủ khắp vùng, sông Đồng Nai là con đường quan trọng nhất của các làng ven sông như Thường Tân, Lạc An, Hiếu Liêm. Ghe chở lúa, trái cây, củi, tre nứa xuôi về Biên Hoà, Sài Gòn; hàng tạp hoá, muối, vải theo ghe ngược lên. Chợ ven sông, bến ghe là nơi đông vui nhất của làng. Người già trong vùng còn nhớ những chuyến ghe đi cả ngày mới tới chợ lớn.
Khi đường bộ, cầu và xe máy trở nên phổ biến, phần lớn việc chở người và hàng nhỏ chuyển lên đường bộ. Sông không còn là đường đi chính nhưng không mất vai trò giao thông. Hàng nặng, cồng kềnh như cát, đá, vật liệu xây dựng vẫn đi đường sông hiệu quả hơn đường bộ vì một chiếc sà lan chở được khối lượng bằng nhiều xe tải.
Ngày nay, khi đường bộ thường xuyên quá tải vì xe tải, việc tận dụng đường sông để chở hàng nặng lại được nhắc tới trong các định hướng phát triển giao thông của vùng Đông Nam Bộ. Chở bằng sà lan giảm bớt xe ben trên đường làng, giảm bụi và hư hỏng mặt đường, dù cũng đặt ra yêu cầu quản lý luồng sông, bến bãi và bảo vệ bờ.
Hiểu lịch sử này giúp người mới đến hiểu vì sao nhiều xóm ven sông vẫn có lối đi xuống bến, vì sao tên một số con đường, xóm gắn với chữ "bến". Dấu vết của thời đường sông vẫn còn trong cách làng được bố trí, nhà quay mặt ra sông, vườn trải dài từ đường xuống mé nước.
Ai đang dùng sông hôm nay
Đứng trên bờ sông ở vùng Thường Tân hay Lạc An cũ một buổi sáng, có thể thấy nhiều loại phương tiện. Sà lan, tàu kéo chở vật liệu xây dựng chạy dọc luồng sông, có lúc thành đoàn. Xuồng máy nhỏ của người đánh bắt cá, kéo lưới, thả câu. Ghe của người nuôi cá lồng, chăm vườn ở bãi bồi. Thỉnh thoảng có thuyền của các nhóm câu cá giải trí hay người đi dã ngoại.
Mỗi loại phương tiện có tốc độ, kích thước và tầm nhìn khác nhau. Sà lan chở nặng chạy chậm nhưng rất khó dừng, khó đổi hướng; người lái ở phía sau, tầm nhìn phía trước có điểm mù. Xuồng máy nhỏ nhanh, linh hoạt nhưng dễ lật khi gặp sóng do sà lan tạo ra. Ghe chèo, xuồng ba lá chậm, thấp, khó được nhìn thấy từ xa, nhất là lúc chiều tối.
Việc khai thác, vận chuyển cát trên sông Đồng Nai là hoạt động phải được cấp phép, và qua từng thời kỳ chính quyền có các đợt kiểm tra, xử lý khai thác trái phép. Người dân ven sông thấy hoạt động khai thác bất thường, đặc biệt ban đêm hay sát bờ, có thể phản ánh với chính quyền xã. Chuyện cát sông và sạt lở được viết kỹ ở mục sông nước, đất đai của trang.
Những nguyên tắc an toàn khi ra sông
Luôn mặc áo phao. Đây là nguyên tắc đơn giản nhất và cứu được nhiều người nhất. Áo phao phải mặc trên người, cài đủ khoá, không phải để dưới sàn thuyền. Trẻ em cần áo phao vừa cỡ. Người biết bơi giỏi vẫn có thể bị chuột rút, bị dòng chảy cuốn hoặc va đập khi thuyền lật.
Không chở quá tải. Xuồng nhỏ chở thêm một hai người hay vài bao hàng đã có thể làm mạn thuyền thấp sát mặt nước. Khi gặp sóng từ sà lan, thuyền quá tải dễ bị nước tràn vào và lật.
Tránh xa sà lan và tàu kéo. Giữ khoảng cách xa với sà lan đang chạy, không cắt ngang mũi, không chạy sát phía sau. Sóng do sà lan tạo ra có thể làm lật xuồng nhỏ; dây kéo giữa tàu kéo và sà lan có thể không thấy rõ và rất nguy hiểm.
Không ra sông khi có giông. Giông chiều mùa mưa đến nhanh, gió giật mạnh trên mặt sông rộng tạo sóng lớn. Thấy mây đen, gió đổi hướng, hãy vào bờ ngay.
Không đi đêm khi không có đèn. Phương tiện thuỷ hoạt động ban đêm phải có đèn tín hiệu theo quy định. Xuồng nhỏ không đèn gần như không thể nhìn thấy từ sà lan.
Không uống rượu bia khi điều khiển thuyền. Quy định cấm điều khiển phương tiện khi có nồng độ cồn áp dụng cả trên đường thuỷ, và rượu bia làm giảm khả năng tự cứu khi rơi xuống nước.
Mùa nước, xả lũ hồ Trị An và dòng chảy
Sông Đồng Nai đoạn qua vùng Bắc Tân Uyên nằm ở hạ lưu hồ Trị An. Vào mùa mưa, khi hồ cần xả nước để bảo đảm an toàn công trình, lưu lượng và mực nước sông phía dưới tăng lên, dòng chảy mạnh hơn. Ở đoạn gần nơi sông Bé đổ vào, như vùng Hiếu Liêm cũ, dòng chảy còn chịu ảnh hưởng của nước từ sông Bé.
Khi có thông báo xả lũ, người có thuyền nên hạn chế ra sông, neo buộc thuyền chắc chắn ở nơi kín gió, kiểm tra lồng bè nuôi cá. Không đưa trẻ em ra bến, bãi bồi để xem nước lên. Bãi bồi, cồn cát có thể bị ngập nhanh, người đang ở trên đó có thể bị cô lập. Thông báo xả nước thường được đơn vị vận hành hồ và chính quyền địa phương phát đi trước; theo dõi qua loa phát thanh của xã, báo chí và kênh thông tin chính thức.
Ngoài xả lũ, mưa lớn kéo dài ở thượng nguồn sông Bé cũng làm nước dâng ở vùng hợp lưu; người nuôi cá lồng ở đoạn này thường theo dõi cả hai nguồn nước.
Mùa khô, nước sông xuống, lộ nhiều bãi cạn, đá ngầm ở một số đoạn. Thuyền chạy gần bờ dễ mắc cạn hoặc va vào chướng ngại dưới nước. Người lái thuyền quen sông biết đoạn nào cạn, đoạn nào sâu; người mới nên đi theo người quen hoặc chạy chậm ở luồng giữa.
Đăng ký phương tiện và chứng chỉ người lái
Theo quy định về giao thông đường thuỷ nội địa, phương tiện thuỷ tuỳ loại, kích thước, công suất máy và trọng tải phải được đăng ký, có khi phải đăng kiểm; người điều khiển phải có bằng hoặc chứng chỉ chuyên môn phù hợp. Một số phương tiện rất nhỏ, thô sơ có yêu cầu đơn giản hơn. Ngưỡng cụ thể và thủ tục do văn bản hiện hành quy định, có thể thay đổi.
Người định mua xuồng máy để đi câu, đi vườn ven sông hay chở khách nên hỏi cơ quan có thẩm quyền về đăng ký phương tiện thuỷ hoặc chính quyền xã để biết phương tiện của mình thuộc loại nào, cần thủ tục gì. Chở khách thu tiền là hoạt động có điều kiện chặt hơn nhiều so với dùng thuyền cho gia đình.
Sau khi Bình Dương nhập vào TP Hồ Chí Minh, đầu mối tiếp nhận hồ sơ có thể thay đổi; nên kiểm tra thông tin tại thời điểm làm thủ tục thay vì theo cách làm của những năm trước.
Bến thuyền, bãi bồi và người đi câu, dã ngoại
Dọc sông Đồng Nai đoạn qua vùng này có nhiều bến nhỏ của nhà dân, lối xuống sông qua vườn, những bãi bồi xanh cỏ vào mùa khô. Người đi câu, đi dã ngoại hay tìm đến những nơi này. Trước khi xuống một bến lạ, nên hỏi chủ đất hoặc người dân gần đó; nhiều lối xuống sông nằm trên đất tư, và người địa phương biết chỗ nào bờ dễ sạt, chỗ nào nước xoáy.
Bờ sông ở một số đoạn có hiện tượng sạt lở, đất mép bờ có thể sụt bất ngờ, nhất là sau mưa lớn hay khi sà lan chạy qua tạo sóng. Không đứng sát mép bờ dựng đứng, không dựng lều, đậu xe sát mép. Trẻ em đi cùng phải luôn trong tầm mắt người lớn.
Tắm sông là chuyện nhiều người thích vào mùa nóng, nhưng sông Đồng Nai đoạn này có dòng chảy, hố sâu, xoáy nước khó đoán. Chỉ xuống nước ở nơi người địa phương thường tắm, có người lớn biết bơi đi cùng, mặc áo phao cho trẻ, và không xuống nước sau khi uống rượu bia hay khi có thông báo xả lũ.
Khi có người rơi xuống nước
Tình huống người rơi xuống nước xảy ra rất nhanh, và phản xạ tự nhiên là nhảy xuống cứu. Nhưng người không được huấn luyện cứu đuối nhảy xuống thường trở thành nạn nhân thứ hai. Nguyên tắc chung là "ném, đưa, chèo, rồi mới bơi": ném cho người bị nạn vật nổi như áo phao, can nhựa rỗng, phao; đưa cho họ một cây sào, sợi dây; chèo thuyền tới gần; chỉ bơi ra cứu khi mình được huấn luyện và có vật nổi đi kèm.
Đồng thời gọi người xung quanh giúp và gọi cấp cứu 115, báo vị trí theo mốc ven sông. Khi đưa được người lên bờ, nếu họ không thở, cần sơ cứu ngay theo hướng dẫn của nhân viên y tế qua điện thoại hoặc người có kỹ năng sơ cứu tại chỗ, trong lúc chờ xe cấp cứu.
Mỗi chiếc thuyền của gia đình ven sông nên có sẵn ít nhất một vật nổi dễ ném như phao tròn hay can nhựa buộc dây, đặt ở chỗ dễ lấy. Nhà có bến riêng nên treo một chiếc phao ở bến; vật dụng rẻ tiền ấy có khi là thứ duy nhất kịp đưa tới tay người đang chới với.
Gia đình sống ven sông nên cho trẻ học bơi và học an toàn dưới nước từ sớm, ở nơi có người hướng dẫn. Biết bơi không thay được áo phao, nhưng giúp trẻ bình tĩnh hơn và có thêm cơ hội khi gặp nạn.
Câu hỏi thường gặp
Sà lan trên sông Đồng Nai đoạn Bắc Tân Uyên chở gì?
Phần lớn sà lan chở cát, đá và vật liệu xây dựng, vì đường sông chở hàng nặng, cồng kềnh hiệu quả hơn đường bộ. Hoạt động khai thác, vận chuyển cát phải được cấp phép; nếu thấy khai thác bất thường, người dân có thể phản ánh với chính quyền xã.
Xuồng máy nhỏ để đi câu có phải đăng ký không?
Tuỳ loại, kích thước, công suất máy và trọng tải mà phương tiện thuỷ phải đăng ký, đăng kiểm hay không, và người lái cần bằng hoặc chứng chỉ gì. Ngưỡng cụ thể do văn bản hiện hành quy định; nên hỏi cơ quan quản lý hoặc chính quyền xã trước khi mua.
Khi hồ Trị An xả lũ, người ven sông cần làm gì?
Hạn chế ra sông, neo buộc thuyền chắc chắn, kiểm tra lồng bè, không đưa trẻ ra bến hay bãi bồi, không ở lại trên cồn cát. Theo dõi thông báo của đơn vị vận hành hồ và chính quyền xã qua loa phát thanh, báo chí và kênh chính thức.
Có nên tắm sông Đồng Nai ở Bắc Tân Uyên không?
Sông có dòng chảy, hố sâu và xoáy nước khó đoán. Nếu muốn xuống nước, chỉ tắm ở nơi người địa phương thường tắm, có người lớn biết bơi đi cùng, mặc áo phao cho trẻ, không tắm sau khi uống rượu bia hay khi có thông báo xả lũ.
Thấy người đuối nước thì nên làm gì nếu không biết cứu đuối?
Không nhảy xuống. Ném vật nổi như áo phao, can nhựa rỗng, đưa sào hoặc dây cho người bị nạn, đồng thời hô hoán người giúp và gọi cấp cứu 115. Chỉ bơi ra khi được huấn luyện và có vật nổi đi kèm.
Ban đêm có được chạy xuồng trên sông không?
Phương tiện thuỷ chạy ban đêm phải có đèn tín hiệu theo quy định. Xuồng nhỏ không đèn gần như vô hình với sà lan và tàu kéo, rất dễ bị đâm. Nếu không thật cần thiết, nên tránh ra sông vào ban đêm, nhất là khi trời mưa.