Cao su là cây trồng phủ rộng nhất ở vùng Bắc Tân Uyên cũ, có cả vườn của các nông trường lớn lẫn vườn tiểu điền của hộ gia đình; người trong vùng cạo mủ từ tờ mờ sáng, nghỉ cạo vào mùa cây rụng lá đầu năm và bán mủ cho các điểm thu mua hoặc nhà máy chế biến.
Bài này giải thích cây cao su vận hành thế nào trên đất này, một ngày làm việc của người cạo mủ ra sao, các loại mủ khác nhau ở điểm nào, và vì sao ngày càng nhiều lô cao su được thanh lý thay vì trồng lại. Bài không bàn giá mủ hay khuyên trồng hay bỏ, chỉ giúp người đọc hiểu đủ để tự quyết định hoặc tự làm việc với vườn của mình.
Hai kiểu vườn: nông trường và tiểu điền
Cao su ở miền Đông Nam Bộ có hai hình thức sở hữu chính. Thứ nhất là vườn của các công ty, nông trường cao su vốn có gốc quốc doanh, nay phần nhiều đã cổ phần hoá. Những vườn này rộng hàng trăm héc-ta, chia lô, có đội, tổ công nhân, có quy trình kỹ thuật thống nhất và thường bán mủ về nhà máy chế biến của chính công ty. Một phần đất Bắc Tân Uyên cũ thuộc dạng này.
Thứ hai là vườn tiểu điền của hộ gia đình, từ vài sào đến vài chục héc-ta. Chủ vườn tự cạo hoặc thuê người cạo theo hình thức chia phần mủ hay trả công. Mủ được bán cho các đại lý thu mua trong xóm, có cân, có chỗ đo độ khô. Vườn hộ linh hoạt hơn, nhưng kỹ thuật không đồng đều; vườn chăm tốt cho mủ ổn định nhiều năm, vườn cạo quá sức thì cây mau kiệt.
Ranh giới hai loại vườn có ý nghĩa với người mới đến. Đi trong vườn nông trường là đi trong đất của doanh nghiệp, có bảo vệ, có quy định ra vào; vườn hộ thì thuộc từng gia đình. Dù là loại nào, tự ý vào vườn, nhặt mủ rơi, cắt củi đều có thể gây phiền phức. Muốn chụp ảnh hay tìm hiểu, hãy hỏi người đang làm việc ở đó.
Một ngày của người cạo mủ
Nhịp làm việc của người cạo mủ đi ngược với giờ hành chính. Dưới đây là trình tự thường gặp ở một vườn tiểu điền trong vùng, có thể khác chút ít tuỳ chủ vườn và mùa:
- Khoảng hai đến ba giờ sáng, người cạo dậy, đội đèn pin đeo đầu, mang dao cạo, đá mài và xô. Cạo khi trời còn mát vì lúc đó áp suất trong mạch mủ cao, mủ chảy nhiều và lâu hơn so với cạo giữa trưa nắng.
- Mỗi người phụ trách một phần cây, gọi theo cách nói trong nghề là phần cạo. Đi từ cây này sang cây khác, cạo một đường mỏng nghiêng trên miệng cạo cũ, bóc một lớp vỏ thật mỏng, không được cạo phạm vào lớp tượng tầng bên trong vì sẽ làm cây bị u, sần.
- Sau khi cạo xong cả phần, người cạo nghỉ một lúc chờ mủ chảy vào chén hứng gắn trên thân cây.
- Gần sáng hoặc đầu giờ sáng, người cạo quay lại trút mủ nước từ chén vào xô, gom về điểm tập kết. Mủ còn đọng lại trong chén, trên miệng cạo sẽ đông lại thành mủ chén, mủ dây, được gom ở lần sau.
- Mủ nước được cân, đo độ khô tại điểm thu mua hoặc chở về nhà máy. Buổi chiều, người cạo mài dao, sửa chén, dọn cỏ quanh gốc hoặc làm việc khác của gia đình.
Công việc nghe đơn giản nhưng tay nghề quyết định tuổi thọ của vườn. Một người cạo giỏi giữ vỏ cây đều, ít hao vỏ, để cây cạo được nhiều năm. Người mới vào nghề thường được giao cạo những cây già hoặc học kèm người có kinh nghiệm vài tuần.
Các loại mủ người trong vùng hay nhắc
Khi nghe người cạo mủ nói chuyện, bạn sẽ gặp nhiều tên gọi. Bảng dưới giải thích nghĩa thông dụng; cách gọi có thể khác chút ít giữa các vùng.
| Tên gọi | Là gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mủ nước | Mủ lỏng màu trắng chảy vào chén trong vài giờ sau khi cạo | Phần chính, thu mua theo khối lượng và độ khô |
| Mủ chén (mủ đông) | Mủ còn lại trong chén, tự đông thành cục | Gom sau, bán riêng, mùi khá nồng |
| Mủ dây | Sợi mủ khô bám trên miệng cạo | Gỡ ra trước khi cạo đường mới |
| Mủ đất | Mủ rơi xuống đất lẫn lá, đất | Giá trị thấp, thường gom chung với mủ tạp |
| Độ khô (DRC) | Tỷ lệ cao su thật trong mủ nước | Quyết định số tiền thực nhận, nên hỏi cách đo |
Với người tự có vườn hoặc chia phần với người cạo, độ khô là con số cần hiểu. Hai thùng mủ nước nặng bằng nhau có thể chứa lượng cao su khác nhau, nên cách đo độ khô ở điểm thu mua ảnh hưởng thẳng đến thu nhập. Hỏi rõ cách đo và chứng kiến lúc đo là quyền chính đáng của người bán.
Mùa rụng lá, mùa mưa và nhịp nghỉ cạo
Ở miền Đông Nam Bộ, cây cao su rụng lá vào khoảng đầu mùa khô, quanh tháng một đến tháng ba. Lúc này vườn cao su trơ cành, lá khô phủ kín mặt đất, mủ chảy ít và cây cần nghỉ để ra lá mới. Nhiều vườn ngừng cạo trong vài tuần đến hơn một tháng. Đây là giai đoạn người cạo mủ có thu nhập thấp nhất trong năm và thường đi làm thêm việc khác.
Lá khô mùa này cũng là mối lo cháy. Một tàn thuốc, một đống rác đốt không trông có thể bén vào thảm lá và lan rộng. Người sống gần vườn cao su nên dọn lá quanh nhà, không đốt rác vào ngày gió, và báo ngay cho chính quyền xã, đội phòng cháy khi thấy khói lạ trong vườn.
Sau khi cây ra lá non, khoảng tháng ba, tháng tư, cũng là lúc cây ra hoa. Hoa cao su nhỏ, không đẹp mắt nhưng nhiều mật, nên đây là mùa những người nuôi ong mang thùng đến đặt trong vườn. Bước vào mùa mưa, mủ chảy tốt trở lại, nhưng mưa sáng sớm có thể làm hỏng buổi cạo vì nước làm loãng mủ, trôi mủ khỏi chén. Nhiều vườn dùng mái che miệng cạo để giảm thiệt hại này.
An toàn và sức khoẻ khi làm vườn cao su
Đi trong bóng tối. Cạo mủ lúc nửa đêm nghĩa là đi giữa vườn tối, đất lồi lõm, có thể gặp rắn, rết. Mang ủng cao, đèn đủ sáng, đi theo lối quen và báo người nhà giờ đi giờ về là thói quen cần có.
Dao cạo và tư thế. Dao cạo rất sắc, nhiều vết thương ở tay xảy ra khi mài dao vội hoặc cạo lúc buồn ngủ. Cúi cạo những đường thấp nhiều giờ liền gây đau lưng, đau vai; người lâu năm thường có bệnh xương khớp.
Thuốc kích thích mủ và hoá chất. Một số vườn bôi chất kích thích để tăng mủ, dùng thuốc diệt cỏ, thuốc trị bệnh trên vỏ cây. Người phun, bôi cần đồ bảo hộ, găng tay, khẩu trang và đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì; không tự pha trộn theo truyền miệng.
Mùi mủ đông. Mủ chén để lâu có mùi rất nồng, nhất là ở các điểm gom mủ tạp. Đây là mùi đặc trưng của vùng cao su, người mới đến có thể khó chịu vài tuần đầu. Nếu thuê nhà, nên để ý vị trí điểm thu mua mủ quanh đó.
Sấm sét mùa mưa. Vườn cao su là nơi nhiều cây cao đứng thẳng hàng; giông sét buổi chiều mùa mưa rất nguy hiểm. Khi có sấm, rời vườn, không trú dưới gốc cây đơn độc và không đứng gần hàng rào kim loại.
Thanh lý vườn già: gỗ đi đâu, đất làm gì
Sau nhiều năm khai thác, cây cao su cho mủ ít dần và vỏ cạo đã hết chỗ. Lúc này chủ vườn thanh lý: bán cả vườn cây cho thương lái hoặc doanh nghiệp đốn hạ. Gỗ cao su có màu sáng, dễ gia công, sau khi tẩm sấy được dùng làm đồ nội thất, ván ghép, pallet. Vì Bình Dương cũ là trung tâm chế biến gỗ lớn, gỗ cao su thanh lý từ vùng này có đầu ra khá thuận lợi; phần ngọn, cành nhỏ thường làm củi hoặc băm làm nhiên liệu.
Sau thanh lý, đất được cày gốc, san lại. Đến đây có ba hướng. Hướng thứ nhất là tái canh cao su bằng giống mới, chờ thêm vài năm kiến thiết cơ bản trước khi cạo. Hướng thứ hai là chuyển sang cây khác như cây ăn trái, cây ngắn ngày, hoặc trồng xen trong vài năm đầu. Hướng thứ ba là chuyển mục đích sang đất ở, đất sản xuất kinh doanh nếu quy hoạch cho phép, hoặc bán cho dự án.
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi người. Tái canh hợp với người còn sức, có vốn chờ và muốn giữ đất lâu dài. Chuyển cây đòi hỏi kỹ thuật mới và thị trường mới. Chuyển mục đích phụ thuộc hoàn toàn vào quy hoạch và thủ tục, có chi phí riêng. Người chủ vườn nên hỏi cán bộ nông nghiệp của xã, tham khảo hộ đã chuyển đổi trước và tính toán dòng tiền nhiều năm trước khi đốn cây.
Một điều thường bị bỏ qua là khoảng trống thu nhập. Từ lúc đốn vườn cũ đến lúc vườn mới cho mủ là nhiều năm không có tiền từ cây chính. Những hộ chuyển đổi thành công thường trồng xen cây ngắn ngày như khoai mì, bắp, đậu, chuối trong mấy năm đầu để có thu nhập, đồng thời giữ cho đất không bị bỏ trống và cỏ dại mọc tràn.
Cây cao su còn ý nghĩa gì với vùng đất này
Ngoài giá trị kinh tế, những hàng cao su thẳng tắp là phần ký ức của nhiều thế hệ ở Bắc Tân Uyên. Thời chiến, rừng và vườn cao su miền Đông là nơi che chở lực lượng kháng chiến; thời bình, vườn cao su nuôi con cái người trong vùng ăn học. Nhiều gia đình kể lại đời sống bằng mốc của vườn: năm trồng, năm mở miệng cạo, năm thanh lý.
Cây cao su cũng đang làm một việc ít người để ý: giữ đất. Trên các triền đồi, rễ cao su và thảm lá giúp giảm xói mòn khi mưa lớn, tán cây làm dịu nhiệt độ mặt đất. Khi vườn bị thay bằng nền bê tông, nước mưa chảy tràn nhanh hơn xuống vùng trũng. Đó là lý do một số địa phương khuyến khích giữ dải cây xanh, vành đai cây ngay cả trong khu công nghiệp.
Với người mới chuyển đến làm việc ở các khu, cụm công nghiệp, một buổi sáng sớm đi qua vườn cao su, ngửi mùi mủ, nhìn ánh đèn đầu của người cạo lấp loáng giữa hàng cây là cách nhanh nhất để hiểu vùng đất này đã sống bằng gì trước khi nhà máy đến.
Câu hỏi thường gặp
Cây cao su trồng bao lâu thì cạo mủ được?
Thông thường cây cao su cần khoảng năm đến bảy năm chăm sóc, gọi là thời kỳ kiến thiết cơ bản, trước khi thân đủ lớn để mở miệng cạo. Thời gian cụ thể tuỳ giống, đất và cách chăm. Mở cạo khi cây chưa đủ chuẩn sẽ làm cây yếu và giảm tuổi khai thác.
Vì sao người ta cạo mủ cao su vào ban đêm hoặc rạng sáng?
Lúc trời mát, cây ít thoát hơi nước nên áp suất trong mạch mủ cao, mủ chảy nhiều và lâu hơn. Cạo giữa trưa nắng mủ đông nhanh, lượng mủ thấp. Vì vậy người cạo thường bắt đầu từ khoảng hai, ba giờ sáng và trút mủ trước khi trời nắng gắt.
Muốn đi làm cạo mủ cao su ở Bắc Tân Uyên thì cần chuẩn bị gì?
Cần sức khoẻ để thức khuya, đi bộ nhiều và cúi người lâu, cùng thời gian học nghề với người có kinh nghiệm. Nên hỏi rõ hình thức trả công theo ngày, theo khối lượng hay chia phần mủ, ai chịu dụng cụ, có bảo hộ lao động không. Làm cho nông trường thường có hợp đồng và bảo hiểm rõ hơn.
Mùa nghỉ cạo mủ là tháng nào?
Ở Đông Nam Bộ, cao su rụng lá vào đầu mùa khô, khoảng tháng một đến tháng ba. Trong giai đoạn này nhiều vườn tạm ngưng cạo vài tuần đến hơn một tháng để cây ra lá mới. Thời điểm cụ thể khác nhau theo giống và thời tiết từng năm.
Thanh lý vườn cao su thì gỗ được dùng vào việc gì?
Gỗ thân được xẻ, tẩm và sấy để làm đồ nội thất, ván ghép, pallet và nhiều sản phẩm gỗ khác. Cành nhỏ, ngọn và gốc thường làm củi hoặc băm làm nhiên liệu. Bình Dương cũ có nhiều xưởng chế biến gỗ nên gỗ cao su thanh lý ở vùng này có đầu ra khá ổn định.
Sống gần vườn cao su có bất tiện gì không?
Bất tiện hay gặp là mùi mủ đông ở gần điểm thu mua, lá khô mùa rụng lá dễ gây cháy nếu đốt rác bất cẩn, và đường đất trong vườn tối vào ban đêm. Đổi lại, vườn cao su mát, ít bụi và yên tĩnh hơn khu gần nhà xưởng. Nên đi xem vào cả sáng sớm và chiều tối trước khi thuê.