Đoạn sông Đồng Nai và sông Bé chảy qua vùng Bắc Tân Uyên cũ vẫn có cá, tôm tự nhiên như cá lăng, cá chốt, cá lóc, cá rô, cá trê, cá bống và tôm càng xanh, nhưng sản lượng đã giảm nhiều so với vài chục năm trước; số người sống hẳn bằng nghề lưới, nghề câu không còn đông. Bên cạnh đó, nhiều nhà vườn đào ao nuôi cá nhỏ để ăn và bán lẻ.
Bài này giải thích sông ở đoạn này nuôi những loài gì, nghề đánh bắt còn lại ra sao và đang bị siết bởi quy định nào, cá ao vườn khác cá sông thế nào, cách chọn mua ở chợ và những lưu ý về an toàn thực phẩm khi ăn cá nước ngọt, đặc biệt là món gỏi cá sống.
Con sông dưới hồ chứa và đàn cá của nó
Đoạn sông Đồng Nai ven Bắc Tân Uyên nằm ngay hạ lưu hồ Trị An. Đập thủy điện chặn đường di cư của một số loài cá vốn ngược dòng lên thượng nguồn sinh sản, đồng thời làm thay đổi nhịp nước, nhiệt độ và lượng phù sa ở phía dưới. Người ven sông lâu năm thường kể rằng trước khi có hồ, mùa nước lên cá về rất nhiều; nay cá ít hơn, và có những loài gần như không còn gặp.
Dù vậy, sông vẫn là môi trường sống của nhiều loài cá nước ngọt quen thuộc ở Đông Nam Bộ. Ở những khúc sâu, nước chảy, có đá hoặc gốc cây chìm là nơi cá lăng, cá chốt trú. Vùng nước lặng ven bờ, rạch nhỏ, bãi cỏ ngập là nơi cá rô, cá lóc, cá trê, cá sặc, cá bống sinh sống. Tôm càng xanh xuất hiện ở các đoạn có cây cỏ ven bờ, nhiều hơn vào mùa mưa. Sông Bé, chảy từ phía Phú Giáo cũ xuống, nhỏ và nông hơn, cũng có những loài tương tự.
Sự thay đổi của hai con sông còn do khai thác cát, nước thải đô thị và công nghiệp ở thượng nguồn, việc đánh bắt quá mức bằng ngư cụ huỷ diệt trong một thời gian dài. Không thể quy giảm sút cho một nguyên nhân duy nhất; điều người ven sông thấy rõ là con cá lớn ngày càng hiếm, và bữa cá sông đã trở thành món thỉnh thoảng mới có.
Một số loài cá, tôm hay gặp ở đoạn sông này
Bảng dưới liệt kê những loài người ven sông Đồng Nai, sông Bé vùng này hay nhắc tới. Đây là mô tả chung theo kinh nghiệm dân gian và tài liệu phổ thông về cá nước ngọt Đông Nam Bộ, không phải khảo sát khoa học.
| Loài | Nơi thường gặp | Món quen thuộc | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cá lăng | Khúc sông sâu, nước chảy | Nấu lẩu, nướng, kho nghệ | Cá lớn hiếm dần; phần lớn cá lăng ở quán là cá nuôi |
| Cá chốt | Đáy sông, gần bờ có cây chìm | Kho tiêu, nấu canh chua | Có ngạnh nhọn, cầm cẩn thận khi làm cá |
| Cá lóc, cá rô, cá trê | Ven bờ, rạch, ao, ruộng trũng | Nướng trui, kho tộ, canh chua | Có cả cá tự nhiên và cá nuôi |
| Cá bống, cá sặc | Bãi cạn, cỏ ngập ven bờ | Kho tiêu, chiên giòn | Cá nhỏ, thường bán theo mớ |
| Tôm càng xanh | Ven bờ có cây cỏ, mùa mưa | Nướng, hấp, rang | Tôm sông tự nhiên ít, giá trị cao |
Người mua nên hiểu rằng tên loài không nói lên nguồn gốc. Cá lăng, cá lóc, tôm càng xanh đều được nuôi rộng rãi ở nhiều nơi; một con cá bày ở chợ quê ven sông chưa chắc là cá vừa đánh từ sông lên. Hỏi người bán là cách duy nhất, và người bán thật thà thường trả lời rõ.
Nghề lưới, nghề câu: những người còn bám sông
Ở các xóm ven sông của Thường Tân, Lạc An, Hiếu Liêm cũ vẫn còn một số người đánh cá bằng ghe nhỏ, chủ yếu là người lớn tuổi hoặc làm thêm ngoài giờ. Ngư cụ quen thuộc là lưới giăng, lưới bén thả qua đêm, câu giăng nhiều lưỡi, lờ, lọp đặt ven bờ. Họ thường ra sông lúc chiều tối, thả lưới, câu rồi sáng sớm đi thăm, gom cá đem bán ở chợ hoặc cho mối quen.
Nghề sông bây giờ khó sống. Cá ít, thu nhập bấp bênh, mùa nước xả lớn phải nghỉ vì nguy hiểm. Con cái phần nhiều đã vào làm nhà máy nên nghề không có người nối. Những người còn bám sông thường làm vì quen, vì thích sông nước, coi đó là nguồn thu phụ bên cạnh vườn tược hay công việc khác.
Với người thích câu cá giải trí cuối tuần, các bến sông vắng ở vùng này là nơi khá yên tĩnh. Tuy nhiên nên chọn chỗ đứng chắc chắn, tránh bờ đang sạt lở, không câu ở khu vực có biển cấm, không xả rác, dây cước, lưỡi câu xuống sông và chú ý thông báo xả nước của hồ Trị An vì nước có thể lên nhanh.
Những quy định người đánh bắt cần biết
Cấm ngư cụ, phương pháp huỷ diệt. Pháp luật về thủy sản cấm dùng chất nổ, xung điện, chất độc để khai thác thủy sản. Bắt cá bằng kích điện vừa tận diệt cá con, vừa có thể gây chết người vì điện giật dưới nước; đây là hành vi bị xử phạt và có thể bị xử lý nghiêm hơn nếu gây hậu quả.
Kích thước mắt lưới và loài được khai thác. Có quy định về kích thước mắt lưới tối thiểu, các loài cấm khai thác và thời gian cấm khai thác ở một số khu vực để bảo vệ nguồn lợi. Người đánh bắt nên hỏi cán bộ phụ trách nông nghiệp ở xã về quy định áp dụng cho đoạn sông mình.
Hành lang và an toàn giao thông thủy. Giăng lưới chắn ngang luồng sông, đặt đăng đáy cản trở tàu thuyền có thể vi phạm quy định về giao thông đường thủy. Ghe nhỏ đi đêm cần có đèn, người đi sông nên mặc áo phao.
Thả cá tái tạo nguồn lợi. Các địa phương ven sông Đồng Nai thỉnh thoảng tổ chức thả cá giống xuống sông để bổ sung nguồn lợi. Cá con mới thả cần thời gian lớn; bắt cá ngay tại khu vực vừa thả là làm mất ý nghĩa của hoạt động này.
Cá ao trong vườn: nguồn cá thường ngày của nhiều nhà
Song song với cá sông, nhiều nhà vườn ở Bắc Tân Uyên đào ao nhỏ trong vườn, vừa để trữ nước tưới mùa khô vừa để thả cá. Loài hay nuôi là cá rô phi, cá lóc, cá trê, cá chép, cá mè, cá tra, những loài dễ nuôi, chịu được nước ao. Cá ao chủ yếu để gia đình ăn, biếu người thân, bán lặt vặt khi tát ao vào cuối năm.
Một số hộ phát triển thành ao nuôi thương phẩm, đặc biệt ở đất trũng ven suối không trồng được cây lâu năm. Nuôi cá quy mô lớn hơn cần tính tới nguồn nước cấp và thoát, thức ăn, phòng bệnh và đầu ra. Ao gần khu công nghiệp hoặc nhận nước từ mương thoát của khu dân cư có rủi ro về chất lượng nước, người nuôi cần kiểm tra trước khi thả.
Ở các vùng sông lớn của Đông Nam Bộ, nuôi cá lồng bè trên sông là mô hình quen thuộc. Với đoạn sông dưới hồ Trị An, mực nước và dòng chảy thay đổi theo vận hành hồ là yếu tố người nuôi bè phải tính kỹ, vì nước xả mạnh có thể làm hư hại bè và gây chết cá. Việc đặt lồng bè cũng cần được phép của cơ quan quản lý.
Chọn và làm cá sông ở chợ quê
Vào buổi sáng ở chợ các trung tâm xã cũ, đôi khi bạn sẽ gặp vài thau cá sông nhỏ đặt cạnh sạp cá nuôi. Để chọn được cá tươi và làm cá an toàn, có thể làm theo trình tự sau:
- Hỏi người bán cá đánh ở đâu, đánh lúc nào. Cá đánh đêm qua, sáng mang ra chợ thường còn sống hoặc mới chết, mắt trong, mang đỏ tươi.
- Quan sát cá còn sống bơi khoẻ, hoặc cá đã chết thân còn cứng, ấn tay vào thịt đàn hồi trở lại, không có mùi lạ. Tránh cá bụng phình, mang thâm, mắt đục.
- Với cá có ngạnh như cá chốt, cá trê, cầm cá bằng khăn hoặc nhờ người bán làm sẵn, vì ngạnh có thể đâm vào tay gây đau nhức và nhiễm trùng.
- Làm sạch ngay khi về: đánh vảy, bỏ mang, ruột, rửa nhiều lần. Cá da trơn có nhớt nên chà muối hoặc tro bếp rồi rửa lại để bớt tanh.
- Nấu chín kỹ. Với cá kho, cá nướng, canh chua, cá phải chín tới xương. Trữ lạnh nếu chưa nấu ngay và dùng trong ngày.
Cá sông nhỏ, xương nhiều, nên người ven sông thường kho tiêu, kho khô để ăn được cả xương mềm. Đó cũng là cách tận dụng mớ cá lặt vặt không bán được giá.
Ăn cá nước ngọt sao cho yên tâm
Món gỏi cá, cá sống trộn rau thơm có ở nhiều nơi tại Việt Nam, kể cả các quán ven sông. Với cá nước ngọt, nguy cơ đáng lưu ý là ấu trùng sán lá gan nhỏ và một số ký sinh trùng khác có trong thịt cá; chúng không bị diệt bởi chanh, giấm hay rượu mà chỉ bị diệt khi nấu chín đủ nhiệt hoặc đông lạnh sâu đúng quy trình. Người thích món này nên cân nhắc kỹ, và tốt nhất là ăn cá đã nấu chín.
Một mối lo khác là chất lượng nước. Cá sống ở đoạn sông gần cửa xả thải hoặc ao nhận nước bẩn có thể tích tụ chất ô nhiễm. Người ven sông thường có kinh nghiệm tránh mua cá đánh ở những khúc có nước đổi màu, có mùi, hoặc sau những đợt cá chết hàng loạt. Khi thấy cá chết nổi trắng trên sông, không vớt về ăn, không bán; nên báo chính quyền xã để cơ quan chức năng kiểm tra nguyên nhân.
Người có bệnh gan, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ càng nên ăn cá nấu chín kỹ, chọn cá rõ nguồn. Nếu có triệu chứng đau bụng, sốt, vàng da kéo dài sau thời gian hay ăn cá sống, nên đi khám và nói rõ thói quen ăn uống với bác sĩ.
Giữ con cá cho dòng sông
Nguồn cá của sông Đồng Nai, sông Bé là tài sản chung của người hai bờ. Nó có thể phục hồi phần nào nếu được để yên: không đánh bắt tận diệt, giữ bờ sông có cây cỏ cho cá đẻ, hạn chế rác và nước thải đổ xuống sông. Những việc này cần cả quy định của nhà nước lẫn ý thức của từng người.
Với người sống ven sông, việc đơn giản nhất là không vứt rác, xác động vật, bao bì thuốc trừ sâu xuống sông và mương rạch; báo khi thấy người đánh cá bằng kích điện. Với người câu giải trí, có thể thả lại cá nhỏ, cá đang mang trứng. Với nhà vườn, giữ dải cây ven bờ thay vì phát quang sát mép nước vừa chống sạt lở vừa giữ chỗ trú cho cá con.
Những bữa cá sông ngày nay không còn nhiều như thời ông bà, nhưng vẫn là phần không thể thiếu của đời sống ven sông. Giữ được con cá cũng là giữ được nếp ăn, nếp sống của vùng đất này qua giai đoạn chuyển mình.
Câu hỏi thường gặp
Sông Đồng Nai đoạn qua Bắc Tân Uyên còn cá không?
Vẫn còn nhiều loài cá nước ngọt quen thuộc như cá lăng, cá chốt, cá lóc, cá rô, cá trê, cá bống và tôm càng xanh, nhưng sản lượng giảm nhiều so với trước. Nguyên nhân gồm thay đổi dòng chảy do hồ chứa, khai thác cát, ô nhiễm và đánh bắt quá mức trong thời gian dài.
Câu cá ở sông Đồng Nai vùng này có cần xin phép không?
Câu cá giải trí bằng cần câu thông thường thường không cần giấy phép, nhưng phải tuân thủ quy định về khu vực cấm, loài cấm khai thác và không dùng phương pháp huỷ diệt. Nên hỏi chính quyền xã về quy định ở đoạn sông mình định câu và chú ý thông báo xả nước của hồ Trị An.
Làm sao phân biệt cá lăng sông với cá lăng nuôi?
Bằng mắt thường rất khó phân biệt chắc chắn. Cá lăng nuôi phổ biến hơn nhiều so với cá lăng sông tự nhiên. Cách đáng tin nhất là mua của người đánh cá quen hoặc người bán thật thà, hỏi rõ nguồn và chấp nhận rằng cá sông lớn hiện nay khá hiếm.
Ăn gỏi cá sông có an toàn không?
Cá nước ngọt có thể mang ấu trùng sán lá gan nhỏ và ký sinh trùng khác. Chanh, giấm hay rượu không diệt được chúng, chỉ nấu chín đủ nhiệt hoặc đông lạnh sâu đúng quy trình mới diệt được. Cách an toàn là ăn cá đã nấu chín kỹ, nhất là với trẻ nhỏ và người có bệnh gan.
Thấy cá chết nổi trên sông thì nên làm gì?
Không vớt cá về ăn hoặc đem bán. Nên báo cho chính quyền xã hoặc cơ quan môi trường để kiểm tra nguyên nhân, có thể là do nước bị ô nhiễm, thiếu oxy hoặc chất độc. Ghi lại thời gian, vị trí và chụp ảnh nếu có thể để giúp việc xác minh.
Đào ao nuôi cá trong vườn cần lưu ý gì?
Cần tính nguồn nước cấp và thoát, tránh nhận nước từ mương thải của nhà xưởng hay khu dân cư, chọn loài dễ nuôi như cá rô phi, cá lóc, cá trê. Ao nên có bờ chắc, rào chắn để trẻ nhỏ không rơi xuống. Nuôi quy mô lớn thì hỏi thêm cán bộ khuyến nông.